qadimgi turkiy til leksikasi

DOC 35 стр. 993,7 КБ Бесплатная загрузка

35 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 993,7 КБ

Тип файла DOC

Страницы 35

Обновлено Июн 2026

Предварительный просмотр (6 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 35

35 2-maâruza: qadimgi turkiy til leksikasi. morfologiya. ot soâz turkumi. sifat, son, olmosh soâz turkumlari reja: 1. qadimgi turkiy til leksikasi haqida maâlumot 2. qadimgi turkiy til morfologiyasi haqida maâlumot. qadimgi turkiy tilda ot soâz turkumi 3. qadimgi turkiy tilda sifat, son soâz turkumi 4. qadimgi turkiy tilda olmosh soâz turkumi asosiy tushunchalar: leksika, leksema, toponimlar, etnonim, onamastika, zoonim, harbiy terminlar, oâz qatlam, oâzlashgan qatlam, turkiy soâzlar, sankritcha soâzlar, xitoycha soâzlar, sugâdcha soâzlar, arabcha soâzlar, morfologiya, morfema, affiksal morfema, murakkab morfologik birliklar, agglyutinativ tillar, flektiv tillar, faol soâzlar, soâz yasovchi va shakl yasovchi affikslar, mustaqil soâz turkumlari, yordamchi soâz turkumlari, koâplik kategoriyasi, egalik kategoriyasi, kelishik kategoriyasi, belgi, darajalanish, morfologik usul, sifat yasalishi, miqdor, sanoq son, dona son, tartib son, tub son, hisob soâzlari, kishilik olmoshi, koârsatish olmoshi, oâzlik olmoshi, soâroq olmoshi, belgilash-jamlash olmoshi, gumon olmoshi. leksikologiyada tilda mavjud boâlgan barcha soâzlar, yaâni oâsha tilning lugâat boyligi haqida soâz yuritiladi. til …

2 / 35

ogâliq boâlib, ilmiy tahlilda ularni hisobga olmasdan turib, soâz maânolarining oâzgarish manbalari va sabablarini aniqlash mushkul. koâhna yodgorliklarda qoâllanilgan leksik birliklarning koâpchiligi monosemantik soâzlar hisoblananadi: qan â xon, yoääã¯â azachi, sã¶åã¼k â suyak, tanuq â guvoh, tamäa â tamäa, alpaäu â qahramon. ayni paytda, polisemantik birliklarning ham oâz oârniga ega ekanligini guvohi boâldik. soâzning koâp maâno anglatishi tilda mustaqil tizim boâlib, u umumiy tilshunoslikda polisemiya termini bilan nomlanadi. soâz dastlab bir maânoni ifodalash uchun qoâllanilib, davrlar oâtishi, turli lingvistik taâsirlar vositasida bir necha maânoni bildiradi. polisemiya bir turkum doirasida leksik maânolardan tarkib topishi, ularning oâzaro bogâliq boâlishi, maânolarning ayni soâzning oâziga oidligi bilan boshqa hodisalardan ajralib turadi. arã¯ä - soâzi qadimgi turkiy tilda, yaâni âoltun yorugââ, toânyuquq, turfon matnlarida âtozaâ, âolijanobâ, âhaqiqiyâ maânolarini ifodalagan: biz arã¯ä dindar biz - biz haqiqiy dindormiz (tt). tã¶rã¼ - leksemasi turfon matnlari va âoltun yoruqâda âurf-odatâ, âtartib-qoidaâ, âtoây bazmiâ maânolarida kelgan: tã¼rgã¤s qaäanã¯å qã¯zã¯n …

3 / 35

qadimgi turkiy til lugâat tarkibida turkiy boâlmagan leksemalar yoâq ekan, degan xulosaga kelmaslik kerak. ana shu nuqtai nazardan qadimgi turkiy til leksikasini oâz qatlam va oâzlashgan qatlamga boâlish lozim. 1. oâz qatlam. qadimgi turkiy tilning asosiy soâz boyligini, shubhasiz, turkiy tilga xos boâlgan qatlam tashkil qiladi. bu qatlam hozirgi turkiy tillarning barchasiga tegishli boâlgan leksemalardir. qadimgi turkiy tilda toponimlar, etnonimlar, zoonimlar, tabiat hodisalari, mansab, qarindoshlikni bildiruvchi leksemalar, harbiy terminlar, astroponimlar, kiyim-kechak nomlari kabi mavzuiy guruhga oid soâzlar qoâllangan. quyida ularning ayrimlariga toâxtalamiz. toponimlar. v-x asrlardagi obidalarda anchagina joy nomlari uchraydi. mazkur toponimlar oâsha davrlarda yashagan turkiy xalqlarning kundalik moddiy, madaniy turmush tarzi, ularning qayerlarda istiqomat qilganliklari, kasb-hunari, etnik sostavi haqida maâlumot beradi. bitiglarda quyidagi toponimlar uchraydi: äuäay, å antuå, kã¶gmã¤n, tã¤mir qapã¯ä, qã¯tan (toân.), ãtã¼kã¤n yã¯å¡, tuput, yã¤r bayã¯rqu, purum, tabç§aä (kt) va boshqalar. bularning leksik-semantik xususiyatlari diqqatga molik: baâzi toponimlar biror narsa - predmetning rang-tusiga qarab qoâyilgan. masalan: qaraqum …

4 / 35

ân), ãrtis ã¶gã¼z â irtish daryosi (toân) kabilarni koârsatish mumkin. vi-x asrlarda daryo nomiga ã¶gã¼z soâzi qoâshib ishlatilgan: taluy ã¶gã¼z â dehgiz, ummon, yaå¡ã¯l ã¶gã¼z â xuanxe daryosi (kt), kã¤m ã¶gã¼z (mch), toäla ã¶gã¼z â daryo nomi (toê»n), yar ã¶gã¼z - daryo nomi (mch) va boshqalar. dengiz, koâl nomiga kã¶l soâzini qoâshib ishlatilgan: tã¼rgiyaräun kã¶l â dengiz nomi (kt), qara kã¶l - koâl nomi (kt). etnonimlar. v-x asrlarda oârta osiyo, qozogâiston, sibir, shuningdek, boshqa hududlarda yashagan turkiy xalqlarning etnik tarkibi juda xilma-xil boâlgan. yozma obidalarning guvohlik berishicha, bu mintaqalarda yashagan urugâ va qabilalarda madaniy yuksalish eramizdan ancha ilgari boshlangan. yozma obidalarda arç§u (kt), basmil (kt), qarluq (bx), oç§uz (kt), tatar (kt), tã¶li, tã¼rk (toân), äigil (bx) kabi turkiy urugâ va qabilalar bilan birga qitan, tabç§aä, taåut, tatabã¯ (kt) tã¤zik (fors, tojik) (kt), izgil, suäd (kt) kabi turkiy boâlmagan qabilalar ham uchraydi. shuni alohida qayd qilish kerakki, turkiy va turkiy boâlmagan …

5 / 35

nonimlar sohasida yozilgan maqolalarda ham turkiy urugâ va qavmlar toâgârisida qiziqarli maâlumotlar bayon qilingan. turkiy urugâ va qabilalar nomlari leksik-semantik jihatdan quyidagilarga asoslangan boâlishi mumkin: biror urugâ va qabilalar boshqa joylarga borib joylashganda, ularni oâz nomi bilan ataganlar: nã¤ymã¤n (oâng), qarluq (oâng), qã¯päaq (oâng). baâzi urugâ va qabilalar oâzlarini oâsha yashab turgan joy nomlari bilan yuritganlar. masalan: az, tã¶lis (toân). har bir urugâ va qabilalar nomi oâz bayrogâidagi tagâma nomi bilan atalgan: tamäalã¯ (oâng), qazyaqlã¯ (oâng), tuyaqlã¯ (oâng) onomastika. qadimgi turkiy tilning leksikasiga xos soâzlardan yana bir guruhi onomastikadir. onomastika ham tilning lugâat tarkibini boyitishda muhim rol oâynaydi. onomastika qadimgi turkiylarning dunyoqarashi, eâtiqodini bilishda ham muhim vositadir. qadimgi turkiylar quyidagi anâanaga koâra shaxslarga nom qoâyganlar: oâzlari uchun muqaddas hisoblangan hayvonlarga nisbatan nom berish: bã¶ri, bars (kt). shaxslarning maâlum bir sifat xususiyatlari ism qoâyishga asos boâladi. bunda nomlarning semantikasi ostida shu belgi yotadi: kã¼ltegin (kul-kuchli demakdir), tonyuquq (toângich javqar), bilgã¤ qaç§an …

6 / 35

zlarga boâshatib berishi mumkin. yozma bitiglar tilida qaå - ota (kt), ã¶g â ona (kt), siåil â singil (kt), oäul â farzand (kt), ini â uka (kt), ã¤kã¤ â opa (kt), ã¤äi â amaki (e) singari qavm-qarindoshlik tushunchasini bildiradigan terminlar uchraydi. vi-xi asr bitiglarida âotaâ maânosida ata, qaå kabi terminlar ishlatilgan, xi-xii asrlardaata leksemasi qatori tibet tilidan oâzlashgan aba istilohi ham qoâllanishda boâlgan. ushbu soâzni âajdodlarâ maânosidagi arabcha aba oâzlashmasidan farqlash kerak. vi-x asrlarda âonaâ maânosi ã¶g, ana soâzlari bilan berilgan, x-xiv asrlarda esa aba, apa, ana istilohlari ham ayni maânoda qoâllangan. ana termini asosan farzandli ayollarga nisbatan qoâllangan, keyingi davrlarda semantik doirasi kengaygan. vi-xi asrlarda ã¤äi / eäi termini âaka, ogâaâ maânosida ishlatilgan boâlsa, ã¤kã¤ / ekã¤ leksemasi âopa, xolaâ maânosini ifodalagan. ini termini akasiga nisbatan yosh jihatdan kichik boâlgan kishiga nisbatan ishlatilgan. bu terminning qarindosh maânosi keyinchalik voqelangan. urã¯ termini âoâgâilâ, oäã¯l esa âfarzandâ maânosida ishlatilgan, vi-x asrlarda …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 35 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "qadimgi turkiy til leksikasi"

35 2-maâruza: qadimgi turkiy til leksikasi. morfologiya. ot soâz turkumi. sifat, son, olmosh soâz turkumlari reja: 1. qadimgi turkiy til leksikasi haqida maâlumot 2. qadimgi turkiy til morfologiyasi haqida maâlumot. qadimgi turkiy tilda ot soâz turkumi 3. qadimgi turkiy tilda sifat, son soâz turkumi 4. qadimgi turkiy tilda olmosh soâz turkumi asosiy tushunchalar: leksika, leksema, toponimlar, etnonim, onamastika, zoonim, harbiy terminlar, oâz qatlam, oâzlashgan qatlam, turkiy soâzlar, sankritcha soâzlar, xitoycha soâzlar, sugâdcha soâzlar, arabcha soâzlar, morfologiya, morfema, affiksal morfema, murakkab morfologik birliklar, agglyutinativ tillar, flektiv tillar, faol soâzlar, soâz yasovchi va shakl yasovchi affikslar, mustaqil soâz turkumlari, yordamc...

Этот файл содержит 35 стр. в формате DOC (993,7 КБ). Чтобы скачать "qadimgi turkiy til leksikasi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: qadimgi turkiy til leksikasi DOC 35 стр. Бесплатная загрузка Telegram