turk tillarida son so'z turkumi

DOCX 9 pages 37.1 KB Free download

9 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 37.1 KB

File type DOCX

Pages 9

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 9

8-ma’ruza: turkiy tillarda son so’z turkumi reja: 1. turkiy tillarda son so‘z turkumi. 2. taxmin sonlar. 3. tartib sonlar. 4. jamlovchi sonlar. 5. taqsim sonlar. 6. kasr sonlar. tayanch tushunchalar: son, miqdor son, taxmin son, tartib son, jamlovchi son, sifat darajalari, sifat yasovchi vositalar. 1. turkiy tillarda son so‘z turkumi. qadimdan turkiylarda qadimgi fin-ugorlarga nisbatan sanoq tizim ancha oldin rivojlangan edi. fin-ugorlarda hali sonni ifodalash uchun maxsus so‘zlar bo‘lmagan, boshqa tillardan o‘zlashtirilgan paytda, turkiylarda birdan boshlab ming, o‘n minggacha sonlarni anglatadigan so‘zlar mavjud edi. bunga qadimgi turkiy yozma yodgorliklar guvohlik beradi. to‘g‘ri, ularda sonlar raqamlar bilan emas, balki so‘zlar orqali ifodalangan. qadimdanoq turkiy xalqlarda sonlarning barcha turlari iste’molda bo‘lgan. shulardan biri miqdorni anglatadigan sonlardir. 2. birinchi o‘nlik birliklari. turkiy bobo tilda hisob tizimining rekonstruksiyasini birinchi o‘nlik birliklari misolida quyidagicha ko‘rish mumkin: bi:r e ga, sh>s hodisasi sodir bo‘lgan. turkiy bobotilning dastlabki rivojlanish bosqichida so‘z boshida jarangli undoshlarga qaraganda jarangsiz undoshlar …

2 / 9

shakllari bor.. ochiq variantlardagisi turkman, turk tillarida ekiz, ozarbayjon tilida äkiz tarzida ishlatiladi. ikki sonining birlik shakli iki, dialektal shakli eki, oltoy va uyg‘ur tillaridagi ö va ü ning ikkilamchi e~ö va i~ü sodir bo‘lgan. ikki so‘zidagi k tovushi ikkilanish ma’nosiga ega: quloq, tirsak, dudaq. shuningdek, oldik, qildik, yozsak so‘zlarining ham shunday ma’nosi bor. bundan tashqari, bu so‘zning quyidagi paradigmasi ham keltiriladi: erik-i>erki>e:ki>eki. turkiy bobotilda 4 soni tö:rt, keyinchalik dö:rt shaklida bo‘lgan. chuvash tilidagi tevat tö:rt. dastlab, hozirgi besh soni pa:sh bo‘lib, keyinchalik, p>b hodisasi sodir bo‘lgan. ko‘pchilik tillarga nisbatan olganda besh soni bilak so‘zi ma’nosi bilan bog‘liq: ozarb., uyg‘. biläk, tur., turkm., qum., qirg‘. bilek, boshq., tat. bёläk, olt. belek. ushbu so‘z bel o‘zagi va kichraytirish affiksi -äkdan iborat. l~sh mosligini nazarga oladigan bo‘lsak, ba:l>ba:sh. demak, besh so‘zi bilak so‘zi bilan bog‘liq. bunda qo‘lda beshta barmoq borligi nazarda tutiladi. turkiy bobotilning keyingi davrida 6 soni altї~alta shaklida bo‘lib, ikkinchisi …

3 / 9

bayjon, qisman turkman tillarida cho‘ziqlikka ega. yä:ti sonidagi ä ning cho‘ziqligi ozarbayjon tilida yeddi (7) asosida izohlanadi, sababi ozarbayjon tilida cho‘ziq ä>e holatida. sakkiz sonining arxetipi–säkiz. m. ryasyanen säkiz(8)ni sek (sakramoq): sekdiz (sakrashga buyurmoq)>sekkiz>sekiz tarzida shakllanganligini ta’kidlaydi. to‘qqiz soni turkiy bobotilda so‘z boshida t bo‘lib, janubiy tillarda jaranglilashgan. m. ryasyanenning fikricha, to‘qqiz fe’lning istak maylidagi tokї (taqirdat, taqillat), toqquz esa “taqillatishga buyurdi” bilan bog‘liq. chuvash tili boshqa turkiy tillardan farqli o‘laroq, unda ayrim sonlar i, ъ qo‘shiladi: vis~viz‘i (5), ult~uldъ (6). turkiy tillardagi undoshlar geminatsiyasi to‘g‘risida har xil fikrlar bor. ikkilanish, aslida, undoshning miqdor jihatdan o‘zgarib, cho‘ziq tovushga o‘tishidir. a. m. sherbak fikriga ko‘ra, intervakal holatda undoshlar jaranglilashuvi mavjud bo‘lgan tillardagina geminantlar bo‘lishi mumkin. geminantlarning o‘zak tarkibida uchrashi qarluq, o‘g‘uz tillarida ko‘proq, qipchoq guruhidagi va sibir arealidagi turkiy tillarda bu hodisa kam uchraydi: o‘zb. ikki, sakkiz, to‘qqiz, o‘ttiz. bundan tashqari, sonlar tarkibidagi undoshlardagi cho‘ziqlik ham geminatsiyaga olib kelishi mumkin. bu …

4 / 9

urkiy tillarda altmїsh va yetmish tarzida. boshqa turkiy tillar materiallari shuni ko‘rsatadiki, bu yerda qachonlardir lablangan portlovchi p<b bo‘lgan: qoz., no‘g‘. alpьs (60). alt-pїl, ya:tpїl sonlari oxirida l chuvash tili faktlari asosida tiklanadi: utmъl (60), s‘itmil (70). sanashning ancha qadimgi izlari o‘nliklarni ifodalaydigan sonlar nomlari ko‘rinadi. o‘n soni birinchi o‘nlikning oxirini bildiradi, shunigdek, qo‘l barmoqlarida sanashning oxirini ko‘rsatadi. demak, o:n soni negizida o‘ng tomon, o‘ng qo‘l ma’nosi yotadi. dastlab, o:n (10) “ko‘p” degan ma’noni, so‘ngra hisob (sanash) oxiri 10 sifatida qayta anglanib, xuddi enasoy yodnomalaridagidek, ä:n, on, o:n tarziga ega bo‘lgan. 3. ikkinchi o‘nlik sonlari. yegirma~yegirba so‘zi tarkibida xuddi sariq uyg‘ur, shor, tofalar tillaridagidek, eko:n~iko:n (ikki o‘n) yoki edi<eki (ikki), r<-er (erkak): y-eki-er-tä~bä. bu yerdagi tä~bä elementiga o‘n ma’nosini berish taxminiydir. sariq uyg‘ur, tuva, tofalar, shor va uyg‘ur-uryanxay tillari materiallari o‘ttiz soniniñ üch:on shaklida ekanligini ko‘rsatadi. a. n. samoylovich o‘ttizning quyi-dagicha ekanligini ta’kidlaydi: otuz<ol+tuz. m. ryasyanen otuzni oltur (o‘tirmoq) fe’li …

5 / 9

rkm., qum., q.balq., no‘g‘. elli, tat., boshq. ille, chuv. al/alä, tuv. bedon, tof. beszon//bechzon, yoq. biäsion. ellikning arxetipi ällig‘//yelli, boshqacha arxetipi bobotilning oldingi davri uchun bä:shoin hisoblanadi. m. ryasyanen ta’biricha, ällig‘dagi äl–qo‘l+-lig (sifat)dan iborat. shunday qilib, ushbu sonning nomlanish formalari: pä:sh~bä:sh va ällig‘~illig kabi bo‘lib, qo‘l bilan bog‘liq. oltmish (60) soni turkiy tillarda: ozarb., turkm. qr.tat., tat., boshq. altmїsh, qum. altmush, uyg‘. altmish, qirg‘. altumїsh, qoz., q.qalp., no‘g‘. alpїs, chuv. ultäl, xak., shor. alton, yoq. altaon, olt. altan, tof. arlton. tuv. aldan kabi. qadimgi bobotilda altїmїsh shaklida edi. oltmish sonining bobotilning keyingi turkiy til davridagi ikkinchi shakli altї o:n~alta o:n. analogiya bo‘yicha altїo:ndagi o:n (10), mїsh//mäl elementini esa tadqiqotchilar o‘n bilan bog‘laydilar. m. ryasyanen fikricha, oltmish sonidagi alt–o‘tgan zamon shakli bo‘lib, olmoq, olishga majbur qilmoq, degan ma’noni bildiradi. b. munkachi esa -mїsh elementini avestacha va pahlaviycha mas (ko‘p) bilan bog‘laydi. etmish soni turkiy tillarda: tur., ozarb., turkm., qar., qum. yetmish, …

Want to read more?

Download all 9 pages for free via Telegram.

Download full file

About "turk tillarida son so'z turkumi"

8-ma’ruza: turkiy tillarda son so’z turkumi reja: 1. turkiy tillarda son so‘z turkumi. 2. taxmin sonlar. 3. tartib sonlar. 4. jamlovchi sonlar. 5. taqsim sonlar. 6. kasr sonlar. tayanch tushunchalar: son, miqdor son, taxmin son, tartib son, jamlovchi son, sifat darajalari, sifat yasovchi vositalar. 1. turkiy tillarda son so‘z turkumi. qadimdan turkiylarda qadimgi fin-ugorlarga nisbatan sanoq tizim ancha oldin rivojlangan edi. fin-ugorlarda hali sonni ifodalash uchun maxsus so‘zlar bo‘lmagan, boshqa tillardan o‘zlashtirilgan paytda, turkiylarda birdan boshlab ming, o‘n minggacha sonlarni anglatadigan so‘zlar mavjud edi. bunga qadimgi turkiy yozma yodgorliklar guvohlik beradi. to‘g‘ri, ularda sonlar raqamlar bilan emas, balki so‘zlar orqali ifodalangan. qadimdanoq turkiy xalqlarda sonlarning...

This file contains 9 pages in DOCX format (37.1 KB). To download "turk tillarida son so'z turkumi", click the Telegram button on the left.

Tags: turk tillarida son so'z turkumi DOCX 9 pages Free download Telegram

turk tillarida son so'z turkumi

Page preview (5 pages)

Want to read more?

About "turk tillarida son so'z turkumi"

Similar files