qutadg‘ubilig asarining tilxususiyatlari

PPTX 27 pages 231.7 KB Free download

27 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 231.7 KB

File type PPTX

Pages 27

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 27

слайд 1 1 алишер навоий номидаги тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети эски туркий адабий тил ўзбек тили тарихи фанидан маъруза 2 reja: “qutadg‘u bilig” asarining til xususiyatlari “devonu lug‘otit turk” va o‘zbek adabiy tili “hibatul haqoyiq” asari tili va uslubi “o‘g‘uznoma” asarining til jihatlari “tafsir” asarining tili «qutadg‘u bilig» 1069-70 yillarda yaratilgan. muallifning asar muqaddimasida xabar berishicha, bu kitob o‘z davridayoq keng tarqalib, mashhur bo‘lgan. chin (shimoliy xitoy)liklar uni adab ul-muluk (hukmdorlar odobi), mochin(janubiy xitoy)liklar «oyin ul-mamlakat» (mamlakat (hukmdorlik) qonun-qoidalari), mashriqliklar «ziynat ul-umaro» (hukmdorlar ziynati), eronliklar «shohnomai turkiy» (turkiy shohnoma), ba’zilar «pandnomai muluk» («hukmdorlar pandnomasi»), turonliklar esa «qutadg‘u bilig» deb ataganlar. 3 «qutadg‘u bilig» asari she’riy pandnoma bo‘lib, podsho kuntug‘di, dono vazir oyto‘ldi, oyto‘ldining o‘g‘li o‘gdulmish o‘rtasidagi suhbatdan iboratdir. bu asarning uch qo‘lyozma nusxasi fan ahliga ma’lum. ulardan 1439-yilda uyg‘ur xatida ko‘chirilgan hirot nusxasi hozir venada va xiv asrda kitobat qilingan deb taxmin qilinayotgan nusxa qohirada saqlanmoqda. arab …

2 / 27

tanqidiy matni va indeksini yaratdi. g.blagova «qutadg‘u bilig» materiallarini «boburnoma»ga qiyoslab, uning morfologik xususiyatlarini tahlil qildi. r.arziev, e.bertels, a.valitova, i.stebleva, b.sultanov kabi turkologlar asar yuzasidan ilmiy izlanishlar olib borishgan. g‘.abdurahmonov, q.karimov, h.dadaboev, q.sodiqov kabi olimlar asarning leksik-semantik, sintaktik xususiyatlarini tadqiq etishdi. b.to‘xliev, x.abdullaev, s.ibotov, z.sodiqov, d.toshpo‘latovalar dostonni adabiyotshunoslik masalalari nuqtai nazaridan o‘rganishdi f.abdujabborova «qutadg‘u bilig»dagi shaxs belgi-xususiyatini anglatuvchi leksikani maxsus o‘rgandi, m.xolmurodova asar leksikasini monografik planda tahlil qildi. 5 asarga asos bo‘lgan dialekt va til masalasida turkologiyada turli qarashlar mavjud. radlov bu asar tilini oltoy tillaridan sayhon tiliga yaqin, deb hisoblagan. tomsen «qutadgu bilig» asarini tekshirar ekan, u asardagi qofiyalarga ahamiyat berdi. malov bu asarni bir o‘rinda chig‘atoy tilida yozilgan asarlar qatoriga kiritsa, boshqa bir o‘rinda uni uyg‘ur-musulmon yodgorligi deb ataydi va uning arabcha ko‘chirilgan nusxalari xi asr uyg‘ur tilini ravshan aks ettiradi deb ta’kidlaydi. sharqshunos olim valizoda «turk va tatar tarixi» (qozon, 1912) kitobida bu asar tilini sof turk …

3 / 27

, 28 ta undosh tovush qo‘llangan. singarmonizm qonu- niyati saqlangan. doston tilida “y” o‘rnida “d” qo‘llash hodisasi ustun darajada: kedin - keyin, bedük - buyuk, qadğu - qayg‘u, оdan - uyg‘on, adaq - oyoq singari. «qutadg‘u bilig» asarida qo‘llangan 3370 ta leksemaning 2817 tasi turkiy (85 %), 416 tasi arabcha, 91 tasi fors-tojikcha, 7 tasi sanskritcha, 7 tasi so‘g‘dcha, 6 tasi xitoycha, 7 tasi arabcha+forscha, 2 tasi arabcha+yunoncha, 2 tasi sanskritcha + forscha, 1 tasi forscha+hindcha, 1 tasi arabcha+lotincha birlik sanaladi. dostonda turli sohaga doir so‘zlarni uchratish mumkin. jumladan, ijtimoiy-siyosiy terminlar: mansab va lavozimni ifodalovchi terminlar (aš baščï, qapuğ bašï), diplomatik atamalar (yalavač, yumuščï); harbiy terminlar (yatğaq, sü bašï); savdo-sotiq terminlari (satïğ, arqïš, ağïčï); tibbiy terminlar (emči, čurnï); antroponimlar (afrasiyab, faridun); oziq-ovqat va ichimlik nomlari (lewäš, etmäk) va hokazo. 7 dostonda qo‘llangan yezgü «ezgu», inč «tinch», yalŋuz «yolg‘iz», yaqšï «yaxshi», yïz «hid», yağmur «yomg‘ir», ögrän= «o‘rgan» kabi turkiy so‘zlar hozirgi …

4 / 27

lgan yodnomlarda uchramaydigan leksik birliklar mavjud: qopdaq «baxil, qizg‘anchiq; ochko‘z», qoquz «bo‘sh, xoli; oz, kam», köksä= «ko‘kka, osmonga ko‘tarilmoq», uluğ kün– «qiyomat», qara yüz – «xizmatkor» va hokazo. yusuf xos hojib omonim, sinonim va antonimlardan ham unumli foydalangan: at (zoonim) - at (ism) - at (otmoq); ačïğ (achchiq) - ačïğ (toza), qïz (inson) - qïz (qimmatbaho) kabi omonimlar, yaruq - qaraqu, xuš//yaxši - yaman, yumšaq - qatïğ, ačïğ - tatïğ; bedük – qodu, učmah (jannat) - tamuğ (do‘zax) kabi antonimlar, ačïğ süčüg, sevinč – qaš yazmaq, ič söz – sir, tabassum qilmaq – köz yazmaq kabi sinonimlarni uchratish mumkin. 9 dostonda sanskrit, so‘g‘d, arab va fors-tojik tillaridan o‘zlash- gan leksemalar ham ko‘zga tashlanadi: čurnï «surgi dori», sart «savdogar»; ačun «olam, dunyo», bağ «bog‘», uštmah «jannat»; mašriq, kitāb, laqab, ayb, firāq; dušman, āzād, fanā, pandnāma singari. umuman, «qutadg‘u bilig» asari xi asr qabila tillarini birlashtirish va rivojlantirishga katta hissa bo‘lib qo‘shildi. …

5 / 27

professor s.mutallibov tomonidan e’lon qilingan edi. 11 qayd etilgan nashrning 2006-yildagi turkcha, anqarada nashr etilgan b.atalay hamda 2010-yildagi ruscha, ya’ni moskvada chop qilingan a.rustamov tarjimalari bilan solishtirilib keng kitobxonlarga 2016-yilda ikkinchi bor taqdim etilishi katta ahamiyatga molikdir. arab tili ilm-fan tiliga aylanib ulgurgan bir paytda barcha turkiy xalqlar uchun birdek qimmatli bo‘lgan ushbu nodir manbada 7688 ta turkiy so‘zning arabcha izohlab berilishi, shuningdek, buxorolik olim tilidan “turk tilini o‘rganing, chunki ularning hukmronligi uzoq davom etadi” degan hadisning keltirilishi o‘sha davrda turkiy qabilalar nufuzi ortib borayotganligidan dalolatdir. qolaversa, mahmud koshg‘ariyning “a” ni “ha” tarzda talaffuz qiluvchi qabila- ga mansubligi uning qaysi qabiladan ekanligini aniq ifodalamasa-da, mazkur qabilaning turkiylar orasida katta mavqega egaligidan guvohlik beradi. 12 muqaddima va 8 bo‘limdan iborat asarda turkiy tillar fonetikasi, nutq tovushlarining qo‘llanilishi, talaffuzi, fonema va harf tushunchalarining farqlanishi, boshqa tilga oid undosh tovushlar, tovush almashishi, yozuv islohotlari, so‘z ma’nolari, so‘z yasalishi, grammatika, dialektologiya bilan bog‘liq lingvistik …

Want to read more?

Download all 27 pages for free via Telegram.

Download full file

About "qutadg‘ubilig asarining tilxususiyatlari"

слайд 1 1 алишер навоий номидаги тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети эски туркий адабий тил ўзбек тили тарихи фанидан маъруза 2 reja: “qutadg‘u bilig” asarining til xususiyatlari “devonu lug‘otit turk” va o‘zbek adabiy tili “hibatul haqoyiq” asari tili va uslubi “o‘g‘uznoma” asarining til jihatlari “tafsir” asarining tili «qutadg‘u bilig» 1069-70 yillarda yaratilgan. muallifning asar muqaddimasida xabar berishicha, bu kitob o‘z davridayoq keng tarqalib, mashhur bo‘lgan. chin (shimoliy xitoy)liklar uni adab ul-muluk (hukmdorlar odobi), mochin(janubiy xitoy)liklar «oyin ul-mamlakat» (mamlakat (hukmdorlik) qonun-qoidalari), mashriqliklar «ziynat ul-umaro» (hukmdorlar ziynati), eronliklar «shohnomai turkiy» (turkiy shohnoma), ba’zilar «pandnomai muluk» («hukmdorlar pandnomasi»),...

This file contains 27 pages in PPTX format (231.7 KB). To download "qutadg‘ubilig asarining tilxususiyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: qutadg‘ubilig asarining tilxusu… PPTX 27 pages Free download Telegram