o'zbek tilining unlilari va unli tovushlari

DOCX 17 стр. 36,4 КБ Бесплатная загрузка

17 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 36,4 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 17

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 17

mavzu: yarim undoshlar(yoki yarim unlilar) reja: 1. unli tovushlarning tasnifi: 2. tilning gorizontal holatiga ko`ra 3. tilning vertikal holatiga ko`ra 4. lablarning ishtirokiga ko`ra 5. o`zbek tilida diftonglarning o`ziga xos ko`rinishlari. 6. xulosa. 7. foydalanilgan adabiyotlar. o’zbek tilshunosligida hozirgi o’zbek adabiy tili unlilari miqdori masalasida ikki xil fikr mavjud. birinchi fikrga ko’ra, adabiy til unlilari oltita: i, e, a, u, o’, o. ( bu fikr tarafdorlari qatorida e. d. polivanov, a. k. borovkov, v. v. reshetov, a. g’. g’ulomov, sh. shoabdurahmonov, f. kamolov, a.mahmudov, s. otamirzayeva, a. abduazizov, a. nurmonov, sh. rahmatullayev va boshqalar bor). ikkinchi fikr tarafdorlarining (x. doniyorov, b. to’ychiboyev, m. valiyevlarning) ta’kidlashicha, hozirgi o’zbek adabiy tili vokalizmida eski o’zbek adabiy tiliga va hozirgi qipchoq lahjalariga xos bo’lgan kontrast juftliklar mavjud, shundan kelib chiqib, adabiy til vokalizm va alifbo masalalari qayta ko’rib chiqilishi – alifboga qo’shimcha harflar kiritilishi kerak. bu o’rinda shuni ham ta’kidlash kerakki, ta’lim tizimining barcha …

2 / 17

lmaydi).o’zbek adabiy tilida i til oldi fonemasining til orqa variant, u va o’ til orqa fonemalarining esa til oldi variantlari mavjud: o’rdak, ulush, uka, o’ch kabilar.ma’lumki, o’zbek adabiy tili unlilarini paydo bo’lish o’rniga ko’ra tasnif qilishda ikki xil qarash mavjud. birinchi qarash tarafdorlari unlilarni til oldi, oraliq (indifferent) va orqa qatorga bo’ladi. ikkinchi qarash tarafdorlari esa, unlilarni til oldi va orqa qatorga ajratadi va bu eksperimental-fonetik tekshirishlar orqali tasdiqlanadi. biroq o’zbek tili fonetikasiga doir adabiyotlarda unlilar tasnifidagi bu ikki xillik haqida hech nima deyilmaydi. quyida o’zbek adabiy tili unli fonemalari tasnifidagi ana shu ikki xillik haqida o’z mulohazalarimizni bayon etamiz. odatda, birinchi qarash oʻzbek adabiy tilning tayanch shevasi hisoblangan toshkent shevasi talaffuziga, ikkinchi tasnif adabiy tilga oid deb qaraladi. prof. v. v. reshetov toshkent shevasi talaffuziga asoslanib, oʻzbek tilidagi i, u, o’, a unlilarini oraliq (indifferent) tovushlar deb ataydi. bunda fiziologik jihatdan oʻzbek tilidagi i unlisini orqa yoʻnalishidagi til old …

3 / 17

bizningcha, bu atamaning ishlatilishida boshqa bir tomon ham bor. oraliq qator terminini unlilarning umumiy tasnifida berilib, ularning har birini alohida tasnif qilishda esa, qator belgilarini koʻrsatmay oʻtishi koʻrinadi. bunda mashhur olimning oʻzbek tili unlilarini tasnif qilishda bir yoʻla fonetik va fonologik yoʻnalishini hisobga olganligini sezish mumkin. haqiqatan ham, ayniqsa oʻzbek tilidagi i, u, oʻ, a unlilarning til oldi undoshlaridan keyin til oldi, til orqa undoshlaridan keyin esa til orqa variantlarga ega boʻlishi fonologik jihatdan qator belgisi ahamiyatsiz ekanligini tasdiqlaydi. demak, oʻzbek tili unlilardan i, u, oʻ, a qator belgilari bilan farqlanmay, fonologik nuqtai nazardan “oraliqda”, qolgan boʻlib hisoblanadilar. v. v. reshetovning oraliq qator unlilarini alohida ajratishiga sabab ham ularning fonologik tabiatini nazarga olganligidir. o’zbek tili unlilarini til oldi va til orqa qatorlarga boʻlish faqat fonetik jihatdan tasdiqlanishi mumkin. biroq bu oʻrinda ham unlilarning til orqa va til oldi variantlarga ega boʻlishi undoshlarning taʼsirida roʻy berishi koʻrsatiladi. unlilarning bu xususiyati qator …

4 / 17

ardan ishlatganda, unlilarning farqlanish va farqlanmaslik belgilari eʼtiborga olinadi, oraliq qator tushunchasi oʻz-oʻzidan unlilarning fonologik tabiatini ham izohlay oladi. 2) tilning vertikal (tik) harakatiga ko’ra: a) tor unlilar: i, u. bu unlilarning talaffuzida og’iz tor ochiladi, til bilan qattiq tanglay orasi ham tor bo’ladi; b) o’rta keng unlilar: e, o’. bu unlilarning talaffuzida og’iz o’rta darajada ochiladi, til bilan qattiq tanglay orasi ham o’rtacha kenglikda (yuqori ko’tarilish bilan quyi ko’tarilish orasida) bo’ladi; c) keng unlilar: a, o. bu unlilarning talaffuzida og’iz yuqoridagi har ikki holatdan kengroq ochiladi. unlilarning tor, o’rta yoki keng deb bo’linishlariga sabab shuki, ularni talaffuz qilish vaqtida quyi jag’ning pastga tushuvi yoki tilning qattiq tanglaydan uzoqligi har xil darajada bo’ladi. masalan, i unlisini talaffuz qilish vaqtida til maksimum darajada ko’tariladi, pastki jag’ ham shunday pozitsiyani egallaydi. natijada, til bilan qattiq tanglayning orasi minimum darajada yaqinlashadi va og’iz bo’shlig’idagi havo yo’li ham minimum darajada qisqarib, torayadi. ana shuning …

5 / 17

lan o ni talaffuz qilgandagi holatga nisbatan o’rtacha holatda bo’ladi. 3) lablarning ishtirokiga ko’ra unlilar ikkiga bo’linadi: a) lablashgan unlilar – bularga o’zbek adabiy tilidagi u, o’ unlilari kiradi; b) lablashmagan unlilar – bularga o’zbek adabiy tilidagi i, e, a, o fonemalari kiradi. lablashgan unlilarni talaffuz qilgan vaqtda lablar faol ishtirok qiladi. shuning uchun ham lab cho’chchayib oldinga chiqadi. bu hol tovushning aytilishi, eshitilishini o’zgartiradi, natijada yangi lablashgan tovush hosil bo’ladi. lablashmagan unlilarni talaffuz qilgan paytda ham lablar ishtirok etadi. lekin ularning ishtiroki passiv bo’ladi. unlilar tavsifi tor unlilar. tor unlilar sirasiga hozirgi yozma o’zbek adabiy tilida ikki unli fonema kiradi. bulardan biri oldingi qator (til oldi) lablashmagan i fonemasi bo’lib, ikkinchisi orqa qator (til orqa) lablashgan u fonemasidir. i fonemasi. bu fonema lablashmagan, tor unli tovush bo’lib, tilning gorizontal yo’nalishiga ko’ra farqlanadigan oldingi qator va orqa qator variantlariga ega. (lekin bu variantlar orfografiyada aks etmaydi). masalan, i unli tovushi …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 17 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "o'zbek tilining unlilari va unli tovushlari"

mavzu: yarim undoshlar(yoki yarim unlilar) reja: 1. unli tovushlarning tasnifi: 2. tilning gorizontal holatiga ko`ra 3. tilning vertikal holatiga ko`ra 4. lablarning ishtirokiga ko`ra 5. o`zbek tilida diftonglarning o`ziga xos ko`rinishlari. 6. xulosa. 7. foydalanilgan adabiyotlar. o’zbek tilshunosligida hozirgi o’zbek adabiy tili unlilari miqdori masalasida ikki xil fikr mavjud. birinchi fikrga ko’ra, adabiy til unlilari oltita: i, e, a, u, o’, o. ( bu fikr tarafdorlari qatorida e. d. polivanov, a. k. borovkov, v. v. reshetov, a. g’. g’ulomov, sh. shoabdurahmonov, f. kamolov, a.mahmudov, s. otamirzayeva, a. abduazizov, a. nurmonov, sh. rahmatullayev va boshqalar bor). ikkinchi fikr tarafdorlarining (x. doniyorov, b. to’ychiboyev, m. valiyevlarning) ta’kidlashicha, hozirgi o’zbek adabiy ti...

Этот файл содержит 17 стр. в формате DOCX (36,4 КБ). Чтобы скачать "o'zbek tilining unlilari va unli tovushlari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: o'zbek tilining unlilari va unl… DOCX 17 стр. Бесплатная загрузка Telegram