assimilyatsiya tushunchasi

DOCX 11 pages 24.5 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 24.5 KB

File type DOCX

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

mavzu: assimilyatsiya tushunchasi. reja : 1. assimilyatsiya tushunchasi assimilyatsiya (lotincha: assimulatio – birikish, oʻzlashtirish, oʻxshatish) – (biologiyada) tirik organizmlar uchun xos boʻlgan moddalar almashinuvining bir tomoni, tashqi muhitdan olinadigan moddalardan organizm uchun zarur mu-rakkab moddalar hosil boʻlishi. assimilyatsiya – ti-riklikning eng asosiy xususiyatlaridan biridir. assimilyatsiya jarayonida organizmning oʻsishi, rivojlanishi va yangilanishida energiya manbai sifatida foydalanila-digan moddalar toʻplanishi ta’minla-nadi. termodinamika nuqtai nazaridan organizmlar ochiq sistema boʻlib, ularga tashqi muhitdan energiya kelib turadi. tirik organizmlar uchun quyosh nuri dast-labki energiya manbai hisoblanadi. yer yuzida uchraydigan barcha tirik organizmlar energiya manbalaridan foydalanish xususiyatlariga koʻra avtotrof va gete-rotrof guruhgaajratiladi. faqat avto-troflar (yashil oʻsimliklar) quyoshning energiyasidan fotosintez jarayonida or-ganik moddalar (uglevodlar, oqsillar, yogʻlar) sintez qilishi mumkin. xemosin-tezlovchi mikroorganizmlardan tashqari barcha organizmlar (geterotroflar) tay-yor organik moddalarni assimilyatsiya qiladi, ya’ni ulardan energiya manbai yoki qurilish materiali sifatida foydalanadi. assimilyatsiya jarayonida geterotroflar organizmida oqsillar dastlab aminokislotalargacha parchalanadi, ya’ni biologik individu-allik xususiyatini yoʻqotadi, soʻngra har bir organizmning oʻzi uchun …

2 / 11

. assimilyatsiya anabolizm jarayoniga oʻxshash, lekin undan oziqning iste’mol qilinishi va organizmda oziq moddalarning toʻplanishi, ya’ni hujayradan tashqarida boradigan jarayonlarni ham oʻz ichiga olishi bilan farq qiladi. assimilyatsiya turkiy tillarda, xususan, o‘zbek tilida keng tarqalgan hodisa bo‘lib, nutqning moddiy zanjirida, ya’ni tovushlar ketma-ketligida ma’lum bir belgiga ko‘ra ikkita noo‘xshash undoshning so‘zlovchining talaffuz qulayligiga intilishi tufayli o‘xshash undoshga aylantirilishidir. ko‘rinadiki, muayyan leksema tarkibida ma’lum belgi asosida zidlanuvchi ikki undosh talaffuz noqulayligini bartaraf qilish harakati tufayli zidlanish belgisini yo‘qotadi, bir xil undoshlarga aylanadi. natijada leksemaning og‘zaki so‘zlashuv varianti – uslubiy varianti maydonga keladi. masalan, tarnov- tannov, shirmoy non- shirmonnon, badtar- battar kabi. metateza metateza har qanday tilning ham diaxron, ham sinxron holati uchun mansubdir. bunday holatdan o‘zbek tili ham mustasno emas. o‘zbek tilida metateza shu tilning ikki davr oraliѓidagi leksema nomemasining o‘zgaruviga olib kelishi mumkin. masalan, o‘granmoq- o‘rganmoq, yog‘mir-yomg‘ir. shu bilan birgalikda, metatezaga uchramagan variant ham hozirgi kunda ayrim o‘zbek dialektlarida saqlanayotgan …

3 / 11

qamramoq-qarmamoq. metateza har qanday tilning ham diaxron, ham sinxron holati uchun mansubdir. bunday holatdan o‘zbek tili ham mustasno emas. o‘zbek tilida metateza shu tilning ikki davr oralig‘idagi leksema nomemasining o‘zgaruviga olib kelishi mumkin. masalan, o‘granmoq- o‘rganmoq, og‘mir-yomg‘ir. shu bilan birgalikda, metatezaga uchramagan variant ham hozirgi kunda ayrim o‘zbek dialektlarida saqlanayotgan bo‘lishi mumkin. bu esa tarixiy va dialektal variantlarning farqlanishiga olib keladi. tarixiy variant tarixiy mavzuga bag‘ishlangan badiiy asarlar tilida uchraydi. bu esa uning uslubiy variantga aylanishiga yo‘l ochadi. fonetik moslashtirish turkiy leksemalar nomemalari o‘ziga xos fonetik arxitektonikaga ega. leksema nomemalarida bir bo‘g‘inda ikki va undan ortiq undoshlar kela olmaydi. bundan faqat bir bo‘g‘inli leksema nomemalarining oxirida lt (yilt-yilt, qult- qult, milt-milt), st ( ost-ust ), rt ( ort, turt, to‘rt ) undoshlarining qator kelishi mustasno. leksema nomemasining boshida va oxirida kelgan ikki va undan ortiq undoshlar ishtirok etgan so‘zlarning ko‘pi olinmalardir. shuning uchun bunday olinma so‘zlarning fonetik tuzilishi og‘zaki nutqda …

4 / 11

bo‘g‘indagi qator undoshlarni ikki bo‘g‘in tarkibiga o‘tkazish yo‘li bilan turkiy tillar leksemalari nomemalarining fonetik arxitektonikasiga moslashtiriladi. 1.ssv, ccvc, ccvcc tipidagi fonetik tuzilishga ega bo‘lgan leksema nomemalari vc-cv, vc-vc, vc-cvcc tipidagi fonetik tuzilishdagi leksema nomemasiga aylantiriladi. masalan, sta-kan – is-ta-kan, stol – us-tol, stul – us-tul kabi. 2.ccv, ccvc, ccvcc tipidagi fonetik tuzilishga ega bo‘lgan birinchi bo‘g‘in nomemalari cv-cv, cv-cvc, cv-cvcc tipidagi fonetik tuzilishga ega bo‘lgan birinchi bo‘g‘in nomemasiga aylantiriladi. masalan, traktor – ta-rax-t()r, trolleybus – ta-ra-la-bus kabi. ii.1.rus tili va bu til orqali o‘tgan leksema nomemalarining oxirida bir bo‘g‘inda kelgan ikki va undan ortiq undoshlar leksema nomemasining oxiridagi qator undoshlardan so‘ng bir unli orttirish yo‘li bilan bir bo‘g‘indagi qator undoshlar boshqa-boshqa bo‘g‘inlarga bo‘lib yuboriladi. masalan, bank, tank leksemalari banka, tanka variantlariga ega bo‘ladi. natijada bir leksemaning ikki varianti yuzaga keladi. 2.fors-tojik hamda rus tili orqali o‘tgan bir qator olinmalarning oxirgi bo‘g‘inida ikki va undan ortiq undoshlar qator kelishlari mumkin. lekin …

5 / 11

leksemaning bir necha uslubiy variantlari – yozma va og‘zaki so‘zlashuv uslubiga xos variantlari vujudga keladi. so‘z boshida tovushlar mosligi natijasida leksema variantlarining ortishi muammosi dastlab mahmud qoshg‘ariy tomonidan bayon qilingan edi. xususan, u qipchoq, o‘g‘uz tillarini hoqonicha turkcha tilga qiyoslar ekan, hoqonicha turkcha eksemalar boshidagi [y] undoshi qipchoq tillarida doimo [j] ga, o‘g‘uz tillarida esa nolga aylanishini bayon qiladi. masalan, turkcha jinji, qipchoqcha jinji, o‘g‘uzcha. turkiy tillar o‘rtasidagi ana shu fonetik moslik bugungi o‘zbek tilining shevalarida ham o‘z ifodasini topadi. natijada bir leksemaning majburiy va akultativ variantlari vujudga keladi. masalan, jilon-yilon-ilon; juzum-yuzum-uzum; yirik-irik; jur-yur; yog‘och-og‘och va boshq. n.s.trubetskoyning ta’biri bilan aytganda, bir fonetik qurshovda biri o‘rnida ikkinchisi qo‘llanib, ma’no farqlamasa, bunday fonetik birliklar bir fonemaning turli variantlari sanaladi.2 (yod oling). eliziya qator kelgan har xil turdagi ikki unlidan birining tushib qolishi hodisasidir. sinerezis hodisasida qator kelgan unlilar o‘zaro birikib, bir unliga aylansa, eliziya hodisalarida bu unlilardan biri tushib qoladi2. ana …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "assimilyatsiya tushunchasi"

mavzu: assimilyatsiya tushunchasi. reja : 1. assimilyatsiya tushunchasi assimilyatsiya (lotincha: assimulatio – birikish, oʻzlashtirish, oʻxshatish) – (biologiyada) tirik organizmlar uchun xos boʻlgan moddalar almashinuvining bir tomoni, tashqi muhitdan olinadigan moddalardan organizm uchun zarur mu-rakkab moddalar hosil boʻlishi. assimilyatsiya – ti-riklikning eng asosiy xususiyatlaridan biridir. assimilyatsiya jarayonida organizmning oʻsishi, rivojlanishi va yangilanishida energiya manbai sifatida foydalanila-digan moddalar toʻplanishi ta’minla-nadi. termodinamika nuqtai nazaridan organizmlar ochiq sistema boʻlib, ularga tashqi muhitdan energiya kelib turadi. tirik organizmlar uchun quyosh nuri dast-labki energiya manbai hisoblanadi. yer yuzida uchraydigan barcha tirik organizmlar energi...

This file contains 11 pages in DOCX format (24.5 KB). To download "assimilyatsiya tushunchasi", click the Telegram button on the left.

Tags: assimilyatsiya tushunchasi DOCX 11 pages Free download Telegram