umurtkali xayvonlar zoologiyasi fanining tarixi

DOCX 34 pages 68.2 KB Free download

34 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 68.2 KB

File type DOCX

Pages 34

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 34

umurtk,alilar zoologiyasi fanining rivojlanish tarixi umurtkali xayvonlar to’g’risidagi dastlabki ma'lumotlar kadim- gi yunon faylasufi va tabiatshunosi arastu (aristotel, eramizga kadar 384-332 yillar) tomonidan berilgan. uning «xayvonlar tarixi », «xayvonlarning kelib chikish tarixi», «xayvonlarning kismlari tugrisida» kabi asarlarida 452 tur xayvon tugrisida ma'lumotlar mavjud. arastu xayvonlarni ikki guruxga ajratgan: 1) koni yo’k xayvonlar; 2) koni bor xayvonlar. bu guruxlar xozirgi siste- maga muvofik umurtkasizlar va umurtkalilarga mos keladi. kdsim- gi rim tabiatshunos olimi gay pliniy (eramizning 23-79 yillari) uzining 37 kitobdan iborat «tabiiy tarix» asarida usha davrda ma'lum bulgan barcha xayvonlarni ta'riflab bergan. eramizning boshidan to urta asrlarga kadar fanda turgunlik davri boshlandi. uygonish davrida (xv — xvi asrlar) tabiatni, shu jumla- dan, xayvonlarni urganishga kizikish kayta jonlandi. bu davrda xayvonlar tugrisida tuplangan materiallarni sistemaga solish talab kilinar edi. mana shunday zoologik ishlardan biri shveysariyalik olim, shifokor va naturalist e.gesnerning (1516-1565) 17 tomli «xayvonlar tarixi» degan kitobidir. xayvonot dunyosining zamonaviy sistemasi …

2 / 34

hlar, sudralib yuruvchilar va baliklarga ajratdi. lekin j.kyuve xam k.linney kabi turlarning uzgarmasligi goyasini ma'kulladi. turlarning uzgaruvchanligi tugrisidagi ta'limotni, ya'ni organik olam evolyusiyasi tugrisidagi goyani yaratuvchilardan biri fransuz naturalisti j.b.lamark (1744-1829) edi. lekin j.b.lamark evo- lyusion jarayonning sabablarini echib bera olmadi. rossiyada umurtkali xayvonlar buyicha ilmiy materiallar fanlar akademiyasi ekspedisiyalarining ishi natijasida yigildi. akademik p.s. pallas volgabuyi, sibir, krzogiston va ural faunasini urgan- di. g.v. steller uzok sharkni, i.g. gmelin rossiyaning evropa kismi janubini, i. i. lepexin mamlakatning shimoliy va markaziy kism- larining umurtkali xayvonlarini urgandilar. ana shu materiallar asosida p.s. pallas uzining «rus osiyosi zoografikasi» (1811 y.) degan asarini yozdi. bu kitobda usha davrda rossiyada tarkalgan umurtkali xayvonlarning turlari, sistematikasi, geografik tarkalishi tugrisida kimmatbaxo materiallar berilgan. akademik a.f.midden- dorfning (1815-1844) umurtkalilar ekologiyasi va zoogeografiyasi tugrisidagi materiallarni uz ichiga olgan «sibirning shimoliga va sharkiga sayoxat» nomdi asari katta axamiyatga ega buddi. zoologiyada ekologik yunalishni rivojlantirishda moskva universiteti professori k.f.rulening (1814-1858) …

3 / 34

$xar tomonlama urgandilar. umurtkali xayvonlarning anatomiyasi, kelib chikishi va evolyusiyasi soxasida akademik i.i.shmalgauzen (1884-1963) va uning ustozi a.n.sever- sovlar (1866-1936) buyuk ishlar kildilar. urta osiyo va shu jumladan, uzbekistonda umurtkali xayvonlarni urganishda sharkning buyuk allomalari abu rayxon beruniy va abu__ ali ibn sino xamda rus va ma^alliy olimlarning roli besiyos katgadir. buyuk mutafakkir abu ray\on beruniy (983-1043) uzining «xindis- ton» (1030 y.) asarida karkidon, fil, kiyik, delfin kabi xindis- tonda uchraydigan xayvonlar xakvda sizisarli ma'lumotlar beradi. ulkamizning xayvonot olami tugrisida zaxiriddin muxammad bobur (1483-1530) uzining «boburnoma» asarida 60 dan ortis umurtsali xayvon turlarini yashash muxiti xususiyatlariga sarab suruslik va suv buyida yashovchi xamda suv xayvonlariga ajratgan. markaziy osiyo va shu jumladan, uzbekistonning umurtsali xay- vonlarini urganishni e.a.eversman va n.a. seversovlar boshlab ber- dilar. 1820 yilda rus olimi e.a.eversman zoolog sifatida birinchi bulib kdzilsumda yashovchi umurtsali xayvonlar xasida ma'lumotlar tupladi. n aseversov uzining 20 yillik umrini urta osiyoning umurtsali xayvonlarini urganishga …$

4 / 34

arni boshlab berdi. uning raxbarligi- da urta osiyoning umurtsali xayvonlar faunasini v.a.selevin (sutemizuvchilar va sushlar), i.i.kolesnikov (kemiruvchilar), r.n.mek- lenbursev (sushlar), g.p.bulgakov (balislar), t.z.zoxidov (sudralib yuruvchilar) urgandilar. undan keyin zoologiya institutlari, universitetlarda umurt- salilar zoologiyasi kafedralarining ochilishi, yusori malakali kadrlar tayyorlash, ilmiy asarlar yozish izga tushdi. bu borada t.z.zoxidov, r.n.meklenbursev, r.k.komilov, o.p.bogdanov, d.yu.kash- karov, a.k.sagitov, m.o.abdullaev, b.x.botirov, s.b.bosoev, e.sh. shernazarov va boshsalarning xizmatlari katta.__ xordalilar tipi - chordata tipning tavsifi. xordalilar tipining mavjudligini mashxur rus zoologi a.o.kovalevskiy asoslab bergan. xordalilar tipi degan nom 1878 yilda bell tomonidan taklif etilgan. xordalilar tipiga tashki kurinishi, yashash sharoiti va xayoti ^ar xil bulgan xayvonlar kiradi. xordalilarni xamma xayot muxitlarida: suvda, er ustida, er tagida, daraxtlarda va xavoda uchratish mumkin. geografik tomondan bular er sharining deyarli xamma kismiga tarkalgan. xordalilarning xozirgi zamonda er yuzidagi turlarining umumiy soni 43 ming atrofida. xordalilar tipiga dengizlarda utrok xolda yoki erkin suzib yuruv- chi lichinkaxordalilar, xar xil lansetniklarni uz …

5 / 34

tashkil topgan. xorda ichak nayining ustki devoridan ajralib chikadi, ya'ni entoderma xisobidan tarakkiy etadi. tuban xayvonlarda xorda umrbod saklanadi, yuksak xordalilarda embrional organ xolida buladi va keyinchalik togay yoki suyak umurtkalar bilan almashinadi. 2. markaziy nerv sistemasi (bosh miya va orka miya) orka tomon- da, ya'ni xordaning ustida joylashgan bulib, shaklan nayga uxshay- di, uning ichki bushligi nevrosel deb ataladi. deyarli barcha xordalilarda nerv nayining oldingi kismi kengayib, bosh miyaning keyingi kismi esa orka miyani xosil kiladi. embrional rivojlanish davrida nerv nayi embrionning orka tomonida uzunasiga ketgan botik shakli- da xosil buladi, demak, ektodermadan yuzaga keladi. 3. xazm kilish nayining oldingi (xalkum) bulimi devorining ikki tomoniga kator urnashgan va xalkum bushlirini tashki muxit bilan tutashtirib turadigan jabra yorislari buladi. tuban xordali__ kali xayvonlarda jabra yoriklari fakat embrion davrida xosil bulib, tezda bitib ketadi. xalkumning keyingi korin kismidan juft burtma, ya'ni atmosfera xavosi bilan nafas oluvchi organ — upka rivojla- nadi. …

Want to read more?

Download all 34 pages for free via Telegram.

Download full file

About "umurtkali xayvonlar zoologiyasi fanining tarixi"

umurtk,alilar zoologiyasi fanining rivojlanish tarixi umurtkali xayvonlar to’g’risidagi dastlabki ma'lumotlar kadim- gi yunon faylasufi va tabiatshunosi arastu (aristotel, eramizga kadar 384-332 yillar) tomonidan berilgan. uning «xayvonlar tarixi », «xayvonlarning kelib chikish tarixi», «xayvonlarning kismlari tugrisida» kabi asarlarida 452 tur xayvon tugrisida ma'lumotlar mavjud. arastu xayvonlarni ikki guruxga ajratgan: 1) koni yo’k xayvonlar; 2) koni bor xayvonlar. bu guruxlar xozirgi siste- maga muvofik umurtkasizlar va umurtkalilarga mos keladi. kdsim- gi rim tabiatshunos olimi gay pliniy (eramizning 23-79 yillari) uzining 37 kitobdan iborat «tabiiy tarix» asarida usha davrda ma'lum bulgan barcha xayvonlarni ta'riflab bergan. eramizning boshidan to urta asrlarga kadar fanda turgunlik ...

This file contains 34 pages in DOCX format (68.2 KB). To download "umurtkali xayvonlar zoologiyasi fanining tarixi", click the Telegram button on the left.

Tags: umurtkali xayvonlar zoologiyasi… DOCX 34 pages Free download Telegram