sharq olimlari nutq madaniyati va notqilik to‘g‘risida

DOCX 11 pages 28.8 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 28.8 KB

File type DOCX

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

sharq olimlari nutq madaniyati va notqilik to‘g‘risida mavzu rejasi: 1. sharqda notiqlik san'ati. 2. sharqda voizlar oldidagi talablar. 3. sharqning mashhur notiqlari. tаniqli vоizlаr: kоshifiy, mеhnаgiy, kaykovus, riyoziy hayoti va faoliyati. 4. nаvоiyning nоtiqlik vа nutq mаdаniyatigа оid аsаrlаri, fikrlari. hozirda nutq madaniyati, nutq odobi deb yuritilayotgan nuqtai nazarlar qadimda yashab o‘tgan ajdodlarimizning tafakkuri mevasidir. buning yorqin namunalari yozma manbalarda, xalq udumlarida saqlanib, bizgacha yetib kelgan: xalq og‘zaki tilidagi, lahja va shevalardagi til va nutqqa oid fikrlar; qadimiy yozma obidalar (toshbitiklardagi matnlar, tarixiy memuarlar, mumtoz adabiyot asarlari va boshqalar); xalq og‘zaki ijodi asarlari – doston va ertaklar, maqol va matallar; qadimdan turli shakllarda saqlanib bizgacha yetgan mifologik asarlar – afsonalar, latifalar, miflar; “ibratli hikoyalar”, “hikmatlar” nomi bilan bizgacha yetib kelgan yozma asarlar shular jumlasidandir. eng qadimgi yozma obidamiz “avesto”da til, nutq, nutq odobi, tilga munosabat, tilni ulug‘lashga oid fikrlar ham mavjud. unda aytilishicha, o‘sha davr dini va ma’naviyati asosini e’tiqod, …

2 / 11

dgorlikda kishining, ayniqsa, dushmanning shirin tiliga ishonib aldanish kerakmasligi ham aytiladi: chuchuk so‘ziga, yumshoq qilig‘iga aldanib, ko‘p, turk buduni, o‘lding. demak, bizning ajdodlarimiz vi-vii asrlardayoq shirin, yoqimli tilni ulug‘lagan, yolg‘on va qo‘pol tilni qoralagan. sharqda, jumladan, movarounnahrda badiiy, ilmiy ijodning taraqqiyoti, shuningdek, va’zxonlik, “qur’on”ni targ‘ib qilish bilan mushtarak holda so‘zning ahamiyati, ma’nosi va undan maqsadga muvofiq foydalanish borasida qadimdan ko‘p yaxshi ilmiy va nazariy qoidalar aytilgan. va’zxonlik ( so‘zga chechanlik, notiqlik) san’atining uslubi barobarida nutq oldiga qo‘yilgan talablar zamonga mos holda shakllantirib borildi. buyuk allomalar abu rayhon beruniy, abu nasr farobiy, ibn sino, abu abdulloh al-xorazmiy, mahmud koshg‘ariy, zamaxshariy, yusuf xos hojib, ahmad yugnakiy, abdurahmon jomiy, alisher navoiy kabi ulug‘ siymolar nutq odobi masalalariga, umuman, nutqqa jiddiy e’tibor berishga da’vat etish bilan birga tilga, lug‘atga, grammatika va mantiq, tilshunoslikka bag‘ishlangan asarlar yozdilar yoki boshqa sohalarga doir asarlarida bu mavzuga aloqador nazariy va ilmiy fikrlar bildirdilar. buyuk qomusiy olim beruniy (973-1048) …

3 / 11

i. olim mantiqni o‘rganmasdan, uni malomat qilganlarga hayron qoladi va ularga achinib: “agar u dangasalikni tashlab, oromga berilmasdan, gap bilan bog‘lanib keladigan nahv (grammatika), aruz (she’r o‘lchovi) va mantiqni (logika) mutolaa qilganida edi, so‘zning (nutq) nasr va nazmga ajralishini bilgan bo‘lardi” - deydi. demak, beruniy nutqning ikki xil — nasr va nazm ko‘rinishi borligini ta’kidlamoqda. nutqning bu turlari ma’lum qoidalar asosida shakllanadi. nasr nahv qonun-qoidalari, nazm aruz talablariga binoan tuziladi. aruzga qaraganda nahvning ta’sir doirasi keng, u nasr uchun ham, nazm uchun ham zarur. beruniy yozadi: “nahv nasrda va aruz nazmda aytilgan so‘zning me’yorini o‘lchovchi va xatosini tuzatuvchi aniq ikkita mezon bo‘lib qoldi, lekin nahv bular ikkisining umumiyrog‘idir, chunki u nasrni ham, nazmni ham birgalikda o‘z ichiga qamrab oladi. xullas, yaxshi nutq tuzish uchun nahv, aruz, mantiq fanlari hamkorligidan foydalanish zarur bo‘ladi. ularning birontasiga ahamiyat bermaslik, bulardan birining qoidasi buzilsa, qolgan ikkitasiga ta’sir qilmay qo‘ymaydi”. beruniy shakl va mazmun birligiga …

4 / 11

anishi va o‘zgarishini, tildagi bunday o‘zgarishlar, avvalo, xalq tarixida sodir bo‘lgan iqtisodiy-ijtimoiy, siyosiy o‘zgarishlar tufayli yangi so‘zlar kirib kelishini va aksincha ayrimlari iste’moldan chiqib ketishini yaxshi bilgan olim bu hodisalarga ijobiy munosabatda bo‘ladi va tilning asosiy vazifasi kishilarning o‘zaro madaniy muloqotini ta’minlash deb hisoblaydi: “til – so‘zlovchi istagini eshituvchiga yetkazuvchi tarjimondir”. ulug‘ faylasuf abu nasr forobiy (870-950) ilmning turli sohalarini mukammal bilgan va ular haqida mustaqil fikrlar bayon qilgan allomadir. nutq va aql tarbiyasiga oid ilmlar to‘g‘risida farobiy qimmatli fikrlar aytgan. to‘g‘ri so‘zlash, to‘g‘ri mantiqiy xulosalar chiqarish, mazmundor va go‘zal nutq tuzishda leksikologiya, grammatika va mantiqning naqadar ahamiyati zo‘rligi haqida shunday deydi: “qanday qilib ta’lim berish va ta’lim olish, nutqiy qoidani qanday ifodalash, bayon etish, qanday so‘zlash va qanday javob berish (masalasi) ga kelganimizda, bu haqda bilimlarning eng birinchisi — jismlarga va hodisalarga ism beruvchi til haqidagi ilmdir deb tasdiqlayman”. ikkinchi ilm grammatikadir: u jismlarga berilgan nomlarni qanday tartibga solishni …

5 / 11

lar. nutq odobi, nutqiy mahorat, poetik nutq xususiyatlari, uning har bir badiiy janrda o‘ziga xos namoyon bo‘lishi haqidagi ba’zi fikrlar abu nasr forobiyning “she’r san’ati”20 asarida uchraydi. abu nasr forobiyning ushbu risolada keltirilgan bir she’rida yolg‘on so‘zlaydigan notiqdan uzoqroq yurishni maslahat beradi: uzoq yur bo‘lsa botil, so‘zi yolg‘on, haqiqat tarqatib, bo‘lsa imkon21. beruniy bilan zamondosh bo‘lgan abu abdulloh al-xorazmiy (vafoti 997 y.) ham o‘zining “mafotih-ul-ulum (ilmlar kaliti) asarida o‘sha davr notiqligining ba’zi bir masalalari, adabiyotshunoslik fani istilohlari, ularning ta’rifi haqida, shuningdek, devonxona ish qog‘ozlari va ularning shakllari, ishlatiladigan terminlar (atamalar) haqida ma’lumot beradi. asarning beshinchi bobida aruz va qofiya ilmi hamda she’riyatda ishlatiladigan badiiy tasvir vositalari, ularning fazilatlari va nuqsonlari ustida so‘z boradi. asarda aruz ilmi, undagi 15 bahr ko‘rinishi she’riy misollar bilan beriladi. aruz ilmiga tutash qofiya ilmi, uning istilohlari ta’rif va izohlar bilan qayd etiladi. asarning beshinchi bobi besh bo‘linmadan tashkil topgan. beshinchi bo‘linma x asr o‘rta osiyo …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sharq olimlari nutq madaniyati va notqilik to‘g‘risida"

sharq olimlari nutq madaniyati va notqilik to‘g‘risida mavzu rejasi: 1. sharqda notiqlik san'ati. 2. sharqda voizlar oldidagi talablar. 3. sharqning mashhur notiqlari. tаniqli vоizlаr: kоshifiy, mеhnаgiy, kaykovus, riyoziy hayoti va faoliyati. 4. nаvоiyning nоtiqlik vа nutq mаdаniyatigа оid аsаrlаri, fikrlari. hozirda nutq madaniyati, nutq odobi deb yuritilayotgan nuqtai nazarlar qadimda yashab o‘tgan ajdodlarimizning tafakkuri mevasidir. buning yorqin namunalari yozma manbalarda, xalq udumlarida saqlanib, bizgacha yetib kelgan: xalq og‘zaki tilidagi, lahja va shevalardagi til va nutqqa oid fikrlar; qadimiy yozma obidalar (toshbitiklardagi matnlar, tarixiy memuarlar, mumtoz adabiyot asarlari va boshqalar); xalq og‘zaki ijodi asarlari – doston va ertaklar, maqol va matallar; qadimdan turli ...

This file contains 11 pages in DOCX format (28.8 KB). To download "sharq olimlari nutq madaniyati va notqilik to‘g‘risida", click the Telegram button on the left.

Tags: sharq olimlari nutq madaniyati … DOCX 11 pages Free download Telegram