vaqt tushunchasi

PPT 19 pages 2.6 MB Free download

19 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.6 MB

File type PPT

Pages 19

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 19

слайд 1 qadimgi vaqt o’lchovining dastlabki shakllari reja: vaqt tushunchasi. hafta, sutka, soat tushunchalari. dastlabki soatlar. kalendarlar haqida tushuncha. eng qadimgi kalendarlar kalendarlar va ularning turlari (quyosh, oy, oy-kuyosh kalendarlari www.arxiv.uz www.arxiv.uz vaqt tushunchasi. vaqtning eng muhim xususiyatlaridan biri, uning bir tomonlama, ya`ni olg`a, kelajak tomonga yurishidir. matematiklar ta`biri bilan aytganda, manfiy vaqt bo`lishi mumkin ham emas. vaqtni o`lchash uchun soniya, daqiqa, soat, sutka, hafta, oy va yil birliklari qabul qilingan. olingan va butun dunyo mamlakatlarida bir xil qabul qilingan. aniq vaqtning asosiy manbai astronomik kuzatishlardir. maxsus asboblar yordamida yulduzlarni kuzatib, aniq vaqtni (soniyaning mingdan bir ulushlari aniqligida) topiladi. hafta va uning turlari. vaqt - tabiatdagi davriy hodisaga, yerning o`z o`qi atrofida aylanish davriga nisbatan hisoblanadigan o`lchov birligidir. o`rta asr solnomachisi dostopochtenniy, «yilning uzunligini - tabiat, oyning uzunligini -an`analar, haftaning uzunligini belgilaydi», - deb yozgan edi. vaqtning sun`iy birligi bo`lgan haftalar, qadimda uch, besh va yetti kundan iborat bo`lgan. bobil …

2 / 19

anadi, deb hisoblaganlar. haftalarga sayyoralarning nomi berilgan. bu nomlarni rimliklardan so`ngra, g`arbiy yevropa xalqlari ham ko`llashgan. lotincha, fransuzcha va inglizchada ularning ko`rinish-larini kuyidagi jadvalda ko`rish mumkin. www.arxiv.uz www.arxiv.uz hafta kunlarining nomlanishining astronomik ifodasi oy (dushanba) venera (juma) mars (seshanba) saturn (shanba) merkuriy (chorshanba) quyosh (yakshanba) yupiter (payshanba) qadimda sayyoralarning nomi soatlarga ham berilgan. bir haftada 168 soat (24x7) bo`lgan. shanbaning birinchi soatini (shuningdek, 8, 15, 22 soatlarini) 23 soatini yupiter, 24 soatini mars boshqargan. yetti kunlik hafta g`arbda imperator avgust davrida keng tarkaldi. miloddan avvalgi 321 yilda konstantin «hamma fuqarolar quyosh kuni dam olsin»,- deb farmon berdi. www.arxiv.uz www.arxiv.uz slavyanlarda ham yetti kunlik hafta bo`lib yakshanba «nedeley», ya`ni «hech narsa qilma», «ishlamaydigan kun» - deyilgan. dushanba - «ponedelnik» -«nedeley»dan keyingi kun, vtornik seshanba) - «nedeli»dan so`nggi ikkinchi, sreda (chorshanba) - nedeli (haftaning o`rtasi), «chetverg», «pyatnitsa»-to`rtinchi va beshinchi kun deb ataladi. «subbota»- sabbat (shabat)-ya`ni dam olish so`zidan olingan. qadimgi rusda zamonaviy …

3 / 19

iqiy shanba - «shabati»dan tashqari yana, ikkinchi shanba (orshabati) - ya`ni dushanba, uchinchi shanba (samshabati seshanba, to`rtinchi shanba (otxshabati) - chorshanba,beshinchi shanba (xutshabati) payshanba, juma - paraskevi va yakshanba - kriva deb ataladi. forschada ham hafta nomlarida "shanba, so`zi olti marta takrorlanadi. yakshanba - birinchi shanba, dushanba -ikkinchi shanba, seshanba-uchinchi shanba, chorshanba - to`rtinchi shanba va payshanba-beshinchi shanba tarzida. juma - muqadsas kun hisoblanadi. haftalarning forscha nomlari kavkaz osiyo xalqlari tomonidan ham ishlatiladi. ozarbayjon tilida «bozor» - yakshanba, turkchada xam yakshanba - «pazar», «pazartesi» - bozordan keyin-gi kun deb ataladi. angliyada vaqtlar shanba haftaning oxirgi kuni hisoblangan. galfrid monmutskiy1 (xp asr) asarlaridan bunga bir talay misol topishimiz mumkin. www.arxiv.uz www.arxiv.uz sutka va uning dastlabki shakllari. yer sharining o`z o`ki atrofida bir marta aylanib chikishi uchun ketgan vakt sutka deb ataladi. sutka – vaqtning dastlabki o`lchov birlitidir. sutkaning 24 dan bir bo`lagi bir soat, soatning 60 dan bir bo`lagi daqiqa, daqiqaning …

4 / 19

ni dastlab misrliklar soatlarga bo`lganlar. millodsan avvalgi yilida misr koxinlari sutkani 24 soatga bo`lishgan: ular soatni kunduz, 2 soatni g`ira-shira pay., 12 soatni kechasi hisoblashgan. bobilda ham bir sutkaning 12 soati kechasi hisoblangan. geradotning ta`kidlashicha, yunonlar bobilliklarning shu sistemasidan foydalanishgan. gerodotning yozishicha, miloddan avvalgi vi ahamoniylar xukmdori doro skiflarga yurishi davrida qo`riqchilariga vaktni hisoblash uchun tugilgan arqon, tashlab ketadi. ular har kuni bitta tugunni yechganlar. qolgan tugunlarning soni shohning kaytishiga necha kun borligini bildirgan. ahamoniylar hukmdorligi davrida vaktni hisoblashning bundan ham mukammalroq usuli mavjud bo`lgan, lekin oddiy ko`riqchi askarlar yuqoridagi usuldan foydalanishgan. www.arxiv.uz www.arxiv.uz yerning yulduzlarga nisbatan bir marta aylanib chiqish davri sutkasiga va quyoshga nisbatan aylanish davri quyosh sutkasiga bo`linadi. yulduz sutkasi uzunligi bahorgi teng kunlik nuktasidan ikkita ketma-ket yuqori (yoki pastki) kulminatsiyalari orasidagi vaqgga teng. yulduz sutkasi haqikiy (pretsessiya va nutatsiya xisobga olinsa) yulduz sutkalariga ajraladi. baxorgi teng kunlik sutkasi nuqgasining pretsession harakati ta`sirida o`rtacha yulduz sutkasi yerning …

5 / 19

. soat tushunchasi. dastlabki soatlar. soat - bu xalqaro birliklar tizimiga kirmaydigan vaqg o`lchov birligi, qiymati 60 dakiqa yoki 3600 soniyaga teng vakt oralig`i va vaqtni o`lchash uchun ishlatilgan asbobdir. yunoncha «hogo», inglizcha «hoig» soat so`zi dastlab «vaqg oralig`i, davr» kabi ma`nolarni bildirgan. miloddan avvalgi iv asrlarda yunonchada soat atamasi paydo bo`lgan. odamlar vaktni o`lchashga kadimdan harakat qilib kelishgan. ular quyosh, oy harakatlanishini va boshqa tabiat hodisalarning muayyan vaktlarda takrorlanib turishini sezganlar va ulardan vaktni o`lchashda foydalanganlar. yunon olimi ptolemey (mil. avv. p asr) sutkani soat, dakika soniyaga bo`lgan. vaktni juda aniq o`lchash uchun maxsus astronomik kuzatishlar o`tkazilgan. bu kuzatishlar samarasi o`larok dastlab quyosh soati, keyinchalik suv va kum soatlari paydo bo`ldi. ksenofontning ta`kidlashicha, soat kunduzi kuyoshga, kechasi yudduzlarga xamda odam soyasining uzunligiga qarab soat aniqlangan. miloddan avvalgi 1800 yilda misr koxinlari kechasi bo`ladigan ibodatlarda yulduz soatlaridan foydalanishgan. kuyosh va suv soatlarining paydo bo`lishi soatni yanada anikroq bilish imkonini berdi. …

Want to read more?

Download all 19 pages for free via Telegram.

Download full file

About "vaqt tushunchasi"

слайд 1 qadimgi vaqt o’lchovining dastlabki shakllari reja: vaqt tushunchasi. hafta, sutka, soat tushunchalari. dastlabki soatlar. kalendarlar haqida tushuncha. eng qadimgi kalendarlar kalendarlar va ularning turlari (quyosh, oy, oy-kuyosh kalendarlari www.arxiv.uz www.arxiv.uz vaqt tushunchasi. vaqtning eng muhim xususiyatlaridan biri, uning bir tomonlama, ya`ni olg`a, kelajak tomonga yurishidir. matematiklar ta`biri bilan aytganda, manfiy vaqt bo`lishi mumkin ham emas. vaqtni o`lchash uchun soniya, daqiqa, soat, sutka, hafta, oy va yil birliklari qabul qilingan. olingan va butun dunyo mamlakatlarida bir xil qabul qilingan. aniq vaqtning asosiy manbai astronomik kuzatishlardir. maxsus asboblar yordamida yulduzlarni kuzatib, aniq vaqtni (soniyaning mingdan bir ulushlari aniqligida) topilad...

This file contains 19 pages in PPT format (2.6 MB). To download "vaqt tushunchasi", click the Telegram button on the left.

Tags: vaqt tushunchasi PPT 19 pages Free download Telegram