o‘zbekistonda a yerdan foydalanishni tarixiy shakllanishi va rivojlanishi

DOCX 12 pages 48.7 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 48.7 KB

File type DOCX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

o‘zbekistonda a yerdan foydalanishni tarixiy shakllanishi va rivojlanishi mamlakatimizda yer munosabatlari rivojlanishining uzoq, va murakkab tarixiga nazar solar ekanmiz, bunda kishilik jamiyati rivojlanishining asosiy omillaridan biri hisoblangan yer munosabatlarining ham o‘ziga xos tarixiy shaklanish jarayoni mavjudligi yaqqol namoyon bo‘ladi. qum bosish xavfi o‘rta osiyo xalqlarini sug‘oriladigan madaniy yerlarning har bir qarichini saqlab qolish uchun tinmay mehnat qilishga o‘rgatgan. kuch-g‘ayrat ozgina fursatga kamaysa yoki tuproqni qumdan saqlashdagi kurash to‘xtab qolsa, buning jazosi muqarrar sodir bo‘lardi. irrigatsiya inshootlari qurish madaniy yer maydonlarini va daraxtzorlarni kengaytirish, bog‘lar va o‘zumzorlar barpo etish o‘rga osiyo aholisining bu yerdagi mavjud sivilizatsiya tarixidagi asosiy tashvishi bo‘lgan. bu narsa ularni har tomondan o‘rab turgan qumlar hamlasiga qarshi ishonchli himoya edi. hukumat irrigatsiya inshootlari g‘amida bo‘lsa hosildor voha davlatlarning gullab-yashnashidek mukofotga sazovor bo‘lardi. agarda bu ishlar to‘xtab qoladigan bo‘lsa, hukmdor xonadon ag‘darilib tashlanishi va shundan keyingi o‘zaro urushlar natijasidami, yoki o‘zoq davom etadigan tabiiy ofatlar natijasidami, bir zamonlar gullab-yashnagan …

2 / 12

lgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, qishloq xo‘jaligidagi ishlab chiqaruvchi kuchlar va ishlab chiqarish munosabatlari turg‘unligiga sabab bo‘ldi. ma’lumki, yer barcha boyliklar manbai bo‘lib o‘nta bo‘lgan mulkchilik shakli ishlab chiqaruvchi kuchlarni rivojlantirishni harakatga keltiruvchi asosiy omildir. bizgacha yetib kelgan tarixiy ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘rta osiyoda minglarcha yil oldin bo‘lganidek xviii asrning oxiri va xix asrning boshlarida butun yer sharoitga ko‘ra davlatga, mazkur holda xonga, amirga qarashli bo‘lib aholiga foydalanish uchun turli shartlar bilan berilar edi. ushbu davrlarda qaror topgan me’yorlarga muvofiq yer uchta asosiy toifaga bo‘lingan. 1) davlat yerlari (amlok) 2) egalik yerlari (mulk) va 3) vaqf yani diniy va xayriya muassasalari yerlari. davlat yerlariga suvsiz dashtlar, to‘qaylar, ko‘chmanchilar, jamoa foydalanuvidagi ishlov berilmagan yerlar kirardi. mulk yerlariga asosan qishloq xo‘jaligida foydalanilishi mumkin bo‘lgan yerlar kiradi. bu yerlarni hokimlar belgilangan tartibda foydalanish uchun aholiga belgilab berardilar. bu yerlar sotilmasdi, ayirboshlanmasdi. ulardan umumiy o‘lpon (xiroj) solig‘i to‘lanardi. mulk yerlari mazkur mulk qanday hosil bo‘lganligi …

3 / 12

ta kelgan yangi xon uni saqlab qolar yoki aksincha, bekor qilar edi. aynan bunday holning mavjud bo‘lishi, ya’ni yer munosabatlarida aniq, bir yuridik huquqning mavjud bo‘lmaganligi o‘rga osiyoda o‘zoq davrlar harakatda bo‘lgan yerdan foydalanish shakllarida juda ko‘p chalkashliklarga olib keldi. yuqorida qayd qilinganidek, yerdan foydalanuvchilar undan kelgan daromadning bir qismini yer egasi-hukmdorga xiroj sifatida to‘laganlar. a.juvonmardievaning ta’kidlashiga qaraganda xiroj ikki xil bo‘lgan. biri «xiroji muvazafa», ikkinchisi «xiroji muqosama»dir. «xiroji muvazafa» ekinning turi va olinadigan hosilga qarab to‘langan. «xiroji muqosama» olingan hosilning miqdori va yerga qarab belgilanib, uning bir qismini tashkil qilgan. xirojning miqdoriga kelganda u har yerda turlicha bo‘lib, uning miqdorini hukmdorning o‘zi belgilagan xiroj yerning sharoitiga qarab hosilning uchdan bir to‘rtdan bir va beshdan bir qismi miqdorlarida olingan. [2,36 beg]. bundan yaqqol ko‘rinib turibdiki, xiroj solig‘ining miqdorini belgilashda shu davrlardayoq yer maydonlarining sifagi hisobga olingan. buni ayniqsa amir temur hukmronligi davridagi ma’lumotlar ham yaqqol tasdiqlaydi. jumladan, xiroj solig‘i dehqonchilik …

4 / 12

rkibi, yangi yerlarni o‘zlashtirilganligi sababli fuqarolarga beriladigan imtiyozlar kabi masalalarga ham alohida to‘xtalib o‘tgan: "amr qildimki, hosil pishib yetilmasidan burun raiyatdan molu xiroj olinmasin. hosil yetilgach hosilni uch bo‘lib olsinlar. agar raiyat soliq to‘plovchi yubormasdan soliqni o‘zi keltirib bersa, u holda bu yerga soliq to‘plovchi yubormasinlar. yana amr etdimki, kimki birov sahroni obod qilsa, birinchi yili undan hech narsa olinmasin, ikkinchi yili raiyat o‘z roziligi bilan berganini olsinlar, uchinchi yili esa soliq qonun-qoidasiga muvofiq xiroj yig‘sinlar». bulardan ko‘rinib turibdiki, ushbu davrlarda ham yer munosabatlari va yerdan foydalanishni tartibga solish davlat ahamiyagiga molik vazifalardan hisoblangan ammo yerdan foydalanishining aniq to‘zilgan me’yorlari va puxta tashkil etilgan muassasalarining yo‘qliga, ma’murlarning o‘z-boshimchaligi hamda yer egaligi yoki yerdan foydalanishni huquqiy jihatdan tartibga soluvchi aniq bir shartnoma hujjatlarining bo‘lmaganligi yer-suv munosabatlarida o‘ta chalkashliklarga olib keldi va bunday chalkashliklar barcha xonliklarda vaqt o‘tgan sayin tobora murakkablashib, ular yashagan davr oxirigacha saqlanib qolgan. g.hidoyatovning ma’lumotlariga qaraganda, xv-xvi asrlarda …

5 / 12

ng yer fondi quyidagicha taqsimlangan; • mulk yerlari-142,8 ming tanobni tashkil qilgan (1.0 tanob — 0.4 ga): • musulmon dindorlar ya’ni machit yerlari 152.0 ming tanob. bundan tashqari har bir machitga vaqf huquq bilan qo‘shimcha 10.0 tanob yer ajratilgan (jami 11.0-12.0 ming tanob). shunday qilib, xiva xonligidagi barcha vaqf yerlari 165.0-170.0 ming tanobni tashkil qilgan; • davlatiing ekin yer fondi o‘rtacha 86.0 ming tanobni tashkil etgan. agarda ularni jamlagan holda xix asriing o‘rtalarida xiva xonligidaga butun yer fondini hisoblasak va ularni ma’lum bir tartibda bo‘lsak quyidagicha bo‘ladi: 1. ishlab chiqaruvchi - dehqonlar adno va ovsat yoki past tabakalardagi - 64,0 ming tanob yerga egalik qilganlar; 2. yukori tabaqadagi mulkdorlar-70,0 ming tanob yerga egalik qilganlar; 3. davlat va masjid yerlari 250,0 ming tanobni tashkil qilgan. shunday qilib, barcha yuqorida qayd qilingan yerlarning umumiy miqdori 284,0 ming tanobni tashkil qilgan. yuqoridagilar shuni ko‘rsatadaki, yirik yer mulklarining katta zamindorlar qo‘lida to‘planish jarayoni natijasida …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbekistonda a yerdan foydalanishni tarixiy shakllanishi va rivojlanishi"

o‘zbekistonda a yerdan foydalanishni tarixiy shakllanishi va rivojlanishi mamlakatimizda yer munosabatlari rivojlanishining uzoq, va murakkab tarixiga nazar solar ekanmiz, bunda kishilik jamiyati rivojlanishining asosiy omillaridan biri hisoblangan yer munosabatlarining ham o‘ziga xos tarixiy shaklanish jarayoni mavjudligi yaqqol namoyon bo‘ladi. qum bosish xavfi o‘rta osiyo xalqlarini sug‘oriladigan madaniy yerlarning har bir qarichini saqlab qolish uchun tinmay mehnat qilishga o‘rgatgan. kuch-g‘ayrat ozgina fursatga kamaysa yoki tuproqni qumdan saqlashdagi kurash to‘xtab qolsa, buning jazosi muqarrar sodir bo‘lardi. irrigatsiya inshootlari qurish madaniy yer maydonlarini va daraxtzorlarni kengaytirish, bog‘lar va o‘zumzorlar barpo etish o‘rga osiyo aholisining bu yerdagi mavjud sivilizat...

This file contains 12 pages in DOCX format (48.7 KB). To download "o‘zbekistonda a yerdan foydalanishni tarixiy shakllanishi va rivojlanishi", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbekistonda a yerdan foydalan… DOCX 12 pages Free download Telegram

o‘zbekistonda a yerdan foydalanishni tarixiy shakllanishi va rivojlanishi

Page preview (5 pages)

Want to read more?

About "o‘zbekistonda a yerdan foydalanishni tarixiy shakllanishi va rivojlanishi"

Similar files