ilm-fan asarlar to'plami

DOC 10 pages 440.0 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 440.0 KB

File type DOC

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

шопўлат шайдуллаев термиз давлат универститети, ўзбекистон тарихи ва манбашунослик кафедраси мудири, тарих фанлари доктори, профессор илк динлар тарихини ўрганишда услубий англашилмовчилик (археология манбалари ва янгича ёндашув) жаҳон динлари тарихига бағишланган илмий адабиётлар, дарсликларда диний қарашлар тўғрисида гап кетганда, асосан тўртта – тотемизм, фетишизм, магия ва анимизм ҳақидаги маълумотлар келтирилади . фан тарихида мазкур диний қарашларнинг мавжуд бўлгани хусусида илмий назариялар ишлаб чиқилган ва маҳаллий америка ёки африка халқлари ҳаётидан кўплаб этнография маълумотлари ҳам тўпланган. ўрта осиё археологияси ва этнографиясида ҳам мазкур диний қарашларнинг бўлгани тўғрисида ашёвий манбалар келтирилган . эътиборлиси, ушбу диний қарашларнинг бирортаси энг қадимги дунёвий дин – зардуштийликнинг шаклланишига асос бўлмаган. улар инсоният тарихининг ибтидо даврига хос бўлиб, айрим халқларнинг афсонавий диний қарашларида узоқ вақт сақланиб қолгани ҳам кузатилади. зардуштийлик эса тугалланган, афсонавий қарашларга бой, оламнинг пайдо бўлиши, одамнинг яратилиши, инсонларнинг бу дунёда яшаш қоидалари, нариги дунё ҳақидаги тушунчалар мужассамлашган илк диний ва фалсафий таълимотдир. фан тарихида зардуштийлик …

2 / 10

учун улар илк жаҳон динига асос солмагани кун тартибидаги бош масалага айланмоқда. шундай савол қўйилишига ҳам асос бор, албатта. чунки, илк цивилизация шаҳарлари “ибодатхоналар шаҳри” ҳисобланади . фикримизча, бу саволга биз – ўзбек олимлари тўғри жавоб бера олишимиз мумкин, негаки бирламчи археология манбаларини биз қўлга киритамиз ва ўрганамиз. шундай қилиб, зардуштийликнинг айнан туронда шаклланганининг табиий ва ижтимоий омилларига тўхталиб ўтамиз. табиий омиллар. пайғамбар заратуштра асос солган диннинг бош ғояси дуализм ҳисобланади. дуализм дунёнинг негизида бир-бири билан келиштириб бўлмайдиган ҳолатлар, тамойиллар, фикрлаш тарзи, дунёқараш ёнма-ён мавжуд деб билувчи таълимот ҳисобланади. туроннинг табиати дуализмга монанд қаҳратон қиш ва жазирама ёздан иборат. фикримизча, зардуштийликнинг илк даврларида инсоният табиатни тўрт фаслга ажратмаган. баҳор ва куз фасллари ёздан қишга ёки қишдан ёзга ўтиш вақти бўлиб, биологик тил билан айтганда одам танасининг табиатга мослашиши даврларидир. биринчи цивилизация марказларининг, хусусан иккидарё оралиғи , элам , бобил ёки қадимги ҳинд цивилизация ҳудудлари табиати иссиқ бўлиб, уларнинг аҳолиси совуқнинг …

3 / 10

милоддан олдинги vi – iv минг йиллик) ва энеолит даврида (милоддан олдинги iv – iii минг йиллик), яъни қон-қариндошликка асосланган уруғчилик жамоаларида алоҳида ажратилган саждагоҳ-сиғиниш хоналари пайдо бўлади. бу жамоалар учун битта умумий сиғиниш хонасининг бўлиши характерлидир. худди шундай хоналар песседжик, чақмоқли, яссидепе, яланғоч, олтиндепе ёдгорликларида ўрганилган . ибодат хоналари оддий хоналарга нисбатан бир неча марта катта бўлиб, деворлари илоҳий белгилар билан безатилган. барча тарихчи олимларга маълумки, ўзбекистоннинг жанубида жез даврига (милоддан олдинги iii-ii минг йиллик) оид жарқўтон ёдгорлиги мисолида туронда илк шаҳар-давлатларнинг пайдо бўлиши ёритиб берилган . ўтказилган тадқиқотлар натижасида бу ёдгорликда марказлашган, маҳобатли сарой ва ибодатхона шакллангани тасдиқланди. уларнинг хўжалиги ташкил этилган, ибодатхонанинг иқтисодий жиҳатдан оёққа туриб олган хизматчилари йирик диндорларга айланганлар. улар ҳам давлатни бошқаришда фаол иштирок этганлар . туронда жамоалар ва илк шаҳарларнинг тадрижий тараққиётини ўрганиш мобайнида диний қарашларнинг ривожланишини ҳам кузатиш мумкин. мазку ривожланиш бир-бирига ўзаро боғлиқ ҳолда кечган. жамоа ва илк шаҳарларнинг тараққиётига монанд …

4 / 10

ан ягона дин билан бир қаторда диний қарашларнинг бошқа кўринишлари ҳам сақланиб қолганлигини ашёвий манбалар асосида кузатиш мумкин. шундай қарашлардан бири зоолатрик диний қарашлардир. кузатувларга қараганда, якка худоликка интилиш бўлмаган ҳудудларда зоолатрия одатлари кенг ва узоқроқ давом этади. гоҳида алоҳида ҳайвонлар, тотемларга сиғинишнинг зоолатрия ёки теротемизмнинг (ҳайвонларга сиғиниш) сақланишига олиб келган. бу ҳолат умумий тарихий жараён бўлиб, мисрда цивилизациянинг юксак ривожланганига қарамай, зоолатрия диний қарашлар сифатида сақланиб қолаверган. з.п. соколова тадқиқотларига кўра, қадимги мисрнинг ҳар бир “ном” типидаги давлатлар аҳолисининг ўз топинадиган ҳайвонлари бўлгани кузатилган . маълумки, афсоналар дунёсида ҳайвонот олами уч турга – ер ости, усти ва осмон жонзотларига бўлинади. ҳамма ҳайвонлар ҳам зоолатрик диний қарашларга асос бўла олмаслиги ҳам табиий, албатта. жарқўтон мисолида зоолатрик диний қарашларни терракот ҳайкалчалар мисолида кузатишимиз мумкин. маълумки, терракот ҳайкалчалар ўша замон кишиларининг мафкуравий қарашларини ўзида мужассам этади. жарқўтон ёдгорлигидан йирик шохли чорва (сигир, ҳўкиз), туя каби ҳайвонлар шаклида ифодаланган терракот ҳайкалчалар, муҳрларда тасвирланган …

5 / 10

ейди: “...аҳура мазда ғояси билан суғорилганман” . ҳайвоннинг танасидан тасаввур қилиб бўлмас даражада илоҳият содир бўлади. ҳайвон ўлиб мияси тўкилган жойдан 55 та заҳарли қора куч ва 12 кўринишдаги доривор ўсимликлар ўсиб чиқади. шохларидан мевали дарахтлар, бурнидан пиёзсимон ўсимликлар, қонидан узум новдалари ўсиб чиқади . шуларнинг барчаси ҳайвонот дунёсидан саналмиш ҳўкиздан яратилган ва сўнг ой ҳамда қуёш нуридан баҳраманд бўлган . олдин эркак ва урғочи бузоқ, сўнг барча турдаги ҳайвонлар қўш-қўш бўлиб яралган . аҳура мазда даити дарёсининг ўнг томонида инсонни, яъни гайомартни яратди. ҳўкиздан сўнг гайомарт ҳам ўлди ва геус урваннинг чап қўлига йиқилди . у ўлиш давомида оилани яратди. бу оилалар қуёшнинг айланиши натижасида покланди. 40 йилдан сўнг биринчи одамлар ва ер ўсиб чиқди. ахурамазда уларга уқтирди: “...инсон бўлинглар, жаҳоннинг ота-онаси бўлинглар” . шундай қилиб, “авеста”да ой шохли ҳайвонот олами билан, қуёш эса инсон билан илоҳийлашади. турон халқлари диний қарашларидаги зоолатрик ҳайвонлардан яна бири “бахтриёна туяси” деб ном …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ilm-fan asarlar to'plami"

шопўлат шайдуллаев термиз давлат универститети, ўзбекистон тарихи ва манбашунослик кафедраси мудири, тарих фанлари доктори, профессор илк динлар тарихини ўрганишда услубий англашилмовчилик (археология манбалари ва янгича ёндашув) жаҳон динлари тарихига бағишланган илмий адабиётлар, дарсликларда диний қарашлар тўғрисида гап кетганда, асосан тўртта – тотемизм, фетишизм, магия ва анимизм ҳақидаги маълумотлар келтирилади . фан тарихида мазкур диний қарашларнинг мавжуд бўлгани хусусида илмий назариялар ишлаб чиқилган ва маҳаллий америка ёки африка халқлари ҳаётидан кўплаб этнография маълумотлари ҳам тўпланган. ўрта осиё археологияси ва этнографиясида ҳам мазкур диний қарашларнинг бўлгани тўғрисида ашёвий манбалар келтирилган . эътиборлиси, ушбу диний қарашларнинг бирортаси энг қадимги дунёвий д...

This file contains 10 pages in DOC format (440.0 KB). To download "ilm-fan asarlar to'plami", click the Telegram button on the left.

Tags: ilm-fan asarlar to'plami DOC 10 pages Free download Telegram