xufyona iqtisodiyot: mohiyati va kelib chiqish sabablari va bartaraf etish yo‘llari

DOCX 10 pages 128.4 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 128.4 KB

File type DOCX

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

14-bob. xufyona iqtisodiyot: mohiyati va kelib chiqish sabablari va bartaraf etish yo‘llari 14.1.xufyona iqtisodiyotning mazmuni va vujudga kelish sabablari. xufyona iqtisodiyotga bo’lgan kompleks yondashuv uni quyidagicha ta’riflash imkonini beradi. xufyona iqtisodiyot bozor xo’jaligining obyektiv va doimo mavjud bo’luvchi tizimi bo’lib, uning doirasida xo’jalik yurituvchi subyektlar nohalol raqobat usullari orqali iqtisodiy manfaat olishga harakat qiladilar, ya’ni, o’z tashabbuslari yoki tashqi shart-sharoitlar ta’sirida qonunga, ish yuritish etikasiga, biznes bilan hokimiyat o’rtasidagi o’yin qoidalariga, jamiyatning ma’naviy – ahloqiy me’yorlariga zid bo’lgan xatti – harakatlarni amalga oshiradilar[footnoteref:1]. bundan kelib chiqadiki, xufyona va norasmiy faoliyat olib borishdan oxir- oqibat tadbirkor o’ziga ham, davlatga ham zarar keltiradi. birinchidan, «xufyona iqtisodiyotda» faoliyat ko’rsatayotgan korxona (firma) bozorni qo’llab- quvvatlovchi institutlardan foydalana olmaydi. ikkinchidan, korxona o’z faoliyatini fosh bo’lib qolish va jazo olishning doimiy xavfi ostida olib boradi va bu uning xo’jalik faoliyatiga ta’sir ko’rsatadi. o’z resurslarini yashirib korxona ulardan samarali foydalana olmaydi. uchinchidan, norasmiy tarzda faoliyat ko’rsatayotgan korxona …

2 / 10

anligidan va uning obyektiv qonunlarini payqay boshlaganligidan foydalanib, amalga oshirilayotgan iqtisodiy jinoyatlar toifasi”[footnoteref:2] mamlakat iqtisodiyotga katta tahdid solishi mumkinligi ta’kidlab o’tilgan. unda “xufyona” deb atalayotgan iqtisodiyot voqelik sifatida qanday sharoitda vujudga kelganligiga ham to’xtalib o’tilgan. asarda yozilishicha, bunday iqtisodiyot “ishlab chiqarish sohasidagi qonunlarni qo’pol ravishda buzib, o’ziga xon – o’ziga bek bo’lib olgan edi. chunki unga eng yaqin raqobatchi bo’lgan davlatning iqtisodiy tuzilmalari qotib holgan ko’rsatmalar va taqiqlar bilan cheklab qo’yilgan edi. sovet davrida bu hodisa haddan tashqari kuchaydi, xunuk holga keldi va o’zbekistonga meros bo’lib qoldi”[footnoteref:3]. [2: karimov i.a. «oʼzbekiston xxi asr boʼsagʼasida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari» – t.: “oʼzbekiston”, 1997, 16-b] [3: shu manba, 87-b.] «xufyona» iqtisodiyotning sobiq ittifoqda shakllanish shart-sharoitlarini kuzatish shuni ko’rsatdiki, u 80-yillarning o’rtalariga kelib, keng ko’lam yozdi (yashirin xizmat sohasi, tovarlarni davlat chakana tarmoqini chetlab sotib olish, davlat moddiy texnik ta’minoti tizimini chetlab, korxonalarni ta’minlash) xufyona sektor ishlab chiqarishda ham shakllana …

3 / 10

xxi asr boʼsagʼasida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari». – t.: “oʼzbekiston”, 1997, 87-b] xufyona faoliyatning kelib chiqishiga sabab bo’ladigan omillar orasida bozor xo’jaligiga xos bo’lgan iqtisodiy omillar alohida o’rin tutadi. karimov i.a. «oʼzbekiston xxi asr boʼsagʼasida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari» – t.: “oʼzbekiston”, 1997, 16-b institutsionalizm tarafdorlarining qarashlaricha, xo’jalik sub’yektlarining faoliyatlari qonun doirasida olib borilgan taqdirda transaktsion xarajatlarining yuqoriligi yashirin iqtisodiy faoliyatni amalga oshirishga undaydi. bunday xarajatlarga quyidagilar kiritiladi: - qonun doirasida faoliyat olib borish uchun qilinadigan xarajatlar (yuridik shaxs sifatida ro’yxatdan o’tish, litsenziya olish, yuridik adres olish va boshqa rasmiyatchiliklarni amalga oshirish uchun qilinadigan sarf-xarajatlar); - qonun doirasida faoliyatni davom ettirish (soliqlar to’lash, mehnat munosa-batlari sohasida qonuniy talablarni bajarish, zarur bo’lganda nizolarni sud orqali hal etish uchun sarflanadigan xarajatlar). 14.1-rasm. xufyona iqtisodiyotning kelib chiqish sabablarining guruhlanishi umumiy qabul qilingan transaktsiya xarajatlari nuqtai nazaridan xufyona iqtisodiyotning faoliyat ko’rsatishi huquqiy bazaning takomillashmaganligi, davlat tomonidan o’ziga xos …

4 / 10

asmiy iqtisodiyotga qaraganda ancha past(6+/2+). masalan, yerga egalik qilish yoki uni ijaraga olish huquqlarining noqonuniy qo’lga kiritilishi imorat soluvchilar uchun bepulga tushmaydi, lekin barcha rasmiy tartib-qoidalar va ushbu transaktsiyani amalga oshiruvchi instansiyalar, sarflangan vaqt va boshqa sarf-xarajatlarni hisobga olgan holda nolegitim yo’l ayrim subyektlar uchun ancha oson va foydali bo’lib chiqadi. chunki xufyona iqtisodiyot rasmiy iqtisodiyotdan o’tib bo’linmas to’siq bilan ajralmagan, ko’pchilik xo’jalik yurituvchi subyektlar transaktsiyalarni xufyona sektor yordamida amalga oshirish mumkin. shularni inobatga olganda norasmiy sektor faoliyatini cheklash nafaqat qonunchilikni takomillashtirish, balki tadbirkorlik faoliyati yuritish uchun sarflanadigan transaktsiya xarajatlarini ham qisqartirib berish muhim ahamiyatga ega. xufyona biznes ishtirokchilari o’zini soliqlardan, litsenziyalashdan, shartno-malar tuzishdan, qonunlarga amal qilishdan ozod qiladi va “o’yin qoidalariga” ko’ra mulkchilik huquqini mustaqil ravishda muhofaza qiladi hamda uni buzgan xatti-harakat uchun jazolaydi va bu bilan rasmiy faoliyat ko’rsatuvchi xo’jalik yurituvchi subyektlarga qaraganda raqobat jihatdan ustunlikka ega. jadvalda iqtisodiyotning rasmiy va norasmiy sektorlarida tadbirkotlik faoliyatini tashkil etish yuzasidan …

5 / 10

ni noiqtisodiy nazorat qilish jami 6+ 2+ shuni ham ta’kidlash kerakki, qonunlarga itoat etish “bahosi” to’g’ridan- to’g’ri pul xarajatlarinigina emas, balki u yoki bu protseduralarni amalga oshirish uchun ketadigan vaqtni ham o’z ichiga oladi. aynan shu holat ko’p hollarda xufyona faoliyat yuritish uchun asosiy sabab bo’ladi. bu yerda muqobil qarorni izlash natijasida iqtisodiyot sub’yektlari davlat ishtirokisiz, ya’ni xufyona faoliyat olib borish yo’lini tanlaydilar. demak, olimlarning fikricha, qonunga itoat etishning yuqori bahosi bilan xufyona iqtisodiyot o’rtasida to’g’ridan-to’g’ri bog’liqlik mavjud. lekin yashirin tarzda faoliyat olib borish ham katta sarf-xarajatlar bilan bog’liq. iqtisodchilar xufyona iqtisodiyot kelib chiqishining iqtisodiy sabablarini bozor xo’jaligi doirasida raqobat muammosi bilan bog’lash mumkin, degan fikrni bildiradilar. ular xufyona iqtisodiyotni nomukammal raqobatning bir shakli sifatida ko’rish kerak, deb hisoblaydilar. mukammal bozor munosabatlari shakllanib va rivojlanib borgani sari sog’lom raqobat xufyona iqtisodiyotni siqib chiqaradi. buning isbotini rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotida ko’rish mumkin. ularda xufyona iqtisodiyotning ulushi rivojlanayotgan va bozor iqtisodiyotiga o’tayotgan mamlakatlardagiga …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "xufyona iqtisodiyot: mohiyati va kelib chiqish sabablari va bartaraf etish yo‘llari"

14-bob. xufyona iqtisodiyot: mohiyati va kelib chiqish sabablari va bartaraf etish yo‘llari 14.1.xufyona iqtisodiyotning mazmuni va vujudga kelish sabablari. xufyona iqtisodiyotga bo’lgan kompleks yondashuv uni quyidagicha ta’riflash imkonini beradi. xufyona iqtisodiyot bozor xo’jaligining obyektiv va doimo mavjud bo’luvchi tizimi bo’lib, uning doirasida xo’jalik yurituvchi subyektlar nohalol raqobat usullari orqali iqtisodiy manfaat olishga harakat qiladilar, ya’ni, o’z tashabbuslari yoki tashqi shart-sharoitlar ta’sirida qonunga, ish yuritish etikasiga, biznes bilan hokimiyat o’rtasidagi o’yin qoidalariga, jamiyatning ma’naviy – ahloqiy me’yorlariga zid bo’lgan xatti – harakatlarni amalga oshiradilar[footnoteref:1]. bundan kelib chiqadiki, xufyona va norasmiy faoliyat olib borishdan oxir...

This file contains 10 pages in DOCX format (128.4 KB). To download "xufyona iqtisodiyot: mohiyati va kelib chiqish sabablari va bartaraf etish yo‘llari", click the Telegram button on the left.

Tags: xufyona iqtisodiyot: mohiyati v… DOCX 10 pages Free download Telegram