tarixshunoslikning tarix fanlari tizimi

DOCX 23 pages 51.6 KB Free download

23 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 51.6 KB

File type DOCX

Pages 23

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 23

mavza 14. tarixshunoslikning tarix fanlari tizimidagi o‘rni. tarix ilmiy bilim sifatida. reja; 1. tarix fanining rivojlanishi 2. tarix nazariyasi va metodologiyasi. 3. tarix faniga oid mutafakkir olimlarning asarlari va ilmiy faoliyati. 4. o‘zbekistonning, bugungi kunda tarixshunosligi. 5. tarixiy bilimlarning shakillanishi. 6. tarixshunoslikni o‘rganishda sivilizatsion yondashuv. ko‘pchilik tarixchilar jarayon subyekti inson deb hisoblashadi. ammo boshqacha fikrlar ham mavjud. masalan, a.toynbi tarixning haqiqiy yaratuvchisi xudo deb hisoblaydi. mashhur olim i.d.kovalchenko tarix fanining obyekti sifatida “subyekt (ya’ni tarixchi) bilan bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud bo‘lgan voqelik”ni, predmet sifatida bilish jarayoniga jalb etilgan obyektning bir qismini ta’riflagan va tarixiy tadqiqot jarayoni rivojlanishi mobaynida “bilish predmeti kengayib boradi”, deb ta’kidlagan. i.d. kovalchenkoning fikriga ko‘ra, bilish obyekti “ichki tabiati, asosiy belgilari va qonuniyatlari bo‘yicha boshqa obyektlardan farq qiluvchi ma’lum bir voqelik va jarayonlar yig‘indisidir”. predmet esa, uning ta’kidlashicha, “o‘rganilayotgan bilish obyektining o‘ziga xos xususiyatlari va belgilarining ma’lum bir yig‘indisidir”. boshqacha qilib aytganda, obyekt va predmet “bir butun …

2 / 23

nazarda tutiladi, shuningdek, “scope of the study” - tadqiqot doirasida tadqiqotning aniq jihatlari ko‘rsatiladi. “object of study” - tadqiqot obyekti tushunchasi ingliz tildagi tadqiqotda deyarli ishlatilmaydi. ko‘pchilik tarixchilar jarayon subyekti inson deb hisoblashadi. ammo boshqacha fikrlar ham mavjud. masalan, a.toynbi tarixning haqiqiy yaratuvchisi xudo deb hisoblaydi7. tarix nazariyasi va metodologiyasi. tarix jamiyatning ajralmas bir qismidir. tarix fanining jamiyatdagi o‘mi haqida mashhur mutafakkirlar fikr bildirib o‘tganlar va ushbu mulohazalami bilish muhimdir. jumladan, sitseron: “tarix hayot murabbiysi” deb ta’kidlagan bo‘lsa, leonardo da vinchi: “o‘tmishni va dunyo mamlakatlarini anglash inson zakovatining bezagidir” deb fikr bildiradi. n.m.karamzin tarixning jamiyatdagi roli va o‘rni muammosi haqida quyidagi fikrlarni ta’kidlagan: “tarix xalqlarning muqaddas, asosiy, zarur kitobidir; borliq va faoliyat oynasi, kashfiyotlar va qoidalar lavhasi, ajdodlaming avlodlarga vasiyati, hozirgi kunni tushuntirish va kelajak uchun namuna hisoblanadi”. umuman, ko‘pchilik tarixchilar ajdodlar hayotini o'rganmasdan turib, inson o‘zligini anglay olmasligi, dunyoga inson niftia uchun kelganligi, nima uchun va qanday yashash kerakligi, …

3 / 23

idan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. usui bu bilimga erishish yo‘li, olimning ma’lum tarzda tartibga solingan, ongli va izchil faoliyatidir. yunonchadan so‘zma-so‘z tarjimada “metod” biror narsaga olib boradigan yo‘lni anglatadi. metod bilish usuli sifatida o‘rganilayotgan obyektning jihatlari va xossalarini laboratoriyada, ilmiy tadqiqot moslamasida, tajriba maydonida, shuningdek, tadqiqotchining miyasida aks ettirish usulidir. ilmiy bilishning epistemologiyasi va metodologiyasi ilmiy bilishning zarur sharti sifatida ilmiy asoslangan metodlardan tadqiqotchilik faoliyatida ongli ravishda foydalanishga xizmat qiladi. metodologiya yun metodos bilish yoki tadqiqot yo‘li, nazariya, ta’limot va logos - so‘z) - tadqiqotchining nazariy va amaliy faoliyatini tashkil etish, tiklash tamoyillari va usullari tizimi hamda bunday tizim haqidagi ta’limotdir. metodologiya metodlar haqidagi ta’limot yoki yalpi umumiy bilish metodi, deb ham ta’riflanadi. metodologiya umumiy voqelikka qanday yondashish yo‘lini o‘rgatadi. masalan, voqelikning muayyan qismini, biror jihatini voqelikning chiziqli rivojlanishini metafizika, o‘zgarish jarayonini va uni tashkil etuvchi elementlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqadorlikni dialektikani, voqelikda ro‘y beruvchi keskin, nochiziqli rivojlanish jarayonlarini sinergetika …

4 / 23

hur “tarix” kitobi bizgacha yetib kelgan eng qadimiy tarixiy manbadir. gerodot kichik osiyo (hozirgi turkiya hududida) sohilidagi galikamas shahrida tug‘ilgani uchun, uning ijodiga sharq ta’siri kuchli bo‘lganligi tabiiydir. sitseron zamondoshlari (milodning i asri) gerodotni “tarix otasi” deb atashgan. aslida gerodotning bu asari oxiriga yetkazilmagan (miloddan avvalgi 470 yilgacha bo‘lgan voqealar bilan tugallanadi) va uni hozirgi ma’noda ilmiy tadqiqot deb bo‘lmaydi. shunga qaramay, uning kitobi voqealar va dalillar ko‘lami jihatidan hamda badiiy qiymati jihatidan o‘zidan avvalgi salafdoshlaridan anchagina yuqori turadi. masalan, gerodot o‘z kitobida kaspiy dengiziga chegaradosh yerlarda bo‘lgan janglarni tasvirlaydi. shundan so‘ng kaspiy ortidagi vohalar, ularda yashagan masoxatlar (massagetlar) haqida yozadi. gerodot birinchi bo‘lib, kaspiy dengizining nomi kaspiy xalqlari nomi bilan bog‘liq ekanligi haqida fikr yuritadi. muarrixning buyuk shaxs ekanligini uning quyidagi xolis so‘zlaridan ham bilish mumkin: “men o‘zim eshitgan narsalarni hikoya qilyapman, ammo ulaming hammasiga ishonishim shart emas. ushbu xulosa yangi asarimga ham taalluqlidir”. miloddan avvalgi v-iv asrlarda yashagan …

5 / 23

n muarrixlardan yana biri miloddan avvalgi ii asrda yashagan polibiydir. u o‘zining “umumjahon tarixi” asarida miloddan avvalgi 220-146-yillardagi voqealami ellinlar (elladaliklar) nuqtayi nazaridan tasvirlaydi. ushbu asar 0 ‘rta yer dengizi atrofidagi barcha eng muhim davlatlar tarixini o‘zaro bog‘liqlikda tasvirlagan birinchi asardir. muarrix xulosasiga ko‘ra har bir davlat tirik vujud kabi tabiat qonuniyatiga asosan o‘sadi, rivojlanadi va inqirozga uchraydi. polibiyda birinchi marta “pragmatik (amaliy) tarix” degan ibora uchraydi. asaming 2-qismida voqealar nima sababdan, qanday maqsadda yuz berganligi aniqlanadi, ya’ni muayyan voqealar kelib chiqishi sabablarining ketma-ketligi va oqibatlari bayon qilinadi. fukidid va polibiy asarlari antik, ya’ni qadimgi davr tarixshunosligining cho‘qqisini tashkil etadi. keyingi yunon (grek) muarrixlarining deyarli barchasi ular izidan bordilar. rimliklar tarixshunoslikda va boshqa fanlar sohasida, shuningdek, san’atda yunonlaming shogirdlaridir. musulmon tarixshunosligi shariat va islom aqidalari bilan bevosita bog‘liqdir. musulmon olimlari tarixiy voqealami islom aqidalari, allohning qudrati va qazoi taqdir bilan bog‘laydilar. qur’oni karimda aytilishicha, inson tirik ekan, u allohning irodasi …

Want to read more?

Download all 23 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tarixshunoslikning tarix fanlari tizimi"

mavza 14. tarixshunoslikning tarix fanlari tizimidagi o‘rni. tarix ilmiy bilim sifatida. reja; 1. tarix fanining rivojlanishi 2. tarix nazariyasi va metodologiyasi. 3. tarix faniga oid mutafakkir olimlarning asarlari va ilmiy faoliyati. 4. o‘zbekistonning, bugungi kunda tarixshunosligi. 5. tarixiy bilimlarning shakillanishi. 6. tarixshunoslikni o‘rganishda sivilizatsion yondashuv. ko‘pchilik tarixchilar jarayon subyekti inson deb hisoblashadi. ammo boshqacha fikrlar ham mavjud. masalan, a.toynbi tarixning haqiqiy yaratuvchisi xudo deb hisoblaydi. mashhur olim i.d.kovalchenko tarix fanining obyekti sifatida “subyekt (ya’ni tarixchi) bilan bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud bo‘lgan voqelik”ni, predmet sifatida bilish jarayoniga jalb etilgan obyektning bir qismini ta’riflagan va tarixiy tadqiqot ...

This file contains 23 pages in DOCX format (51.6 KB). To download "tarixshunoslikning tarix fanlari tizimi", click the Telegram button on the left.

Tags: tarixshunoslikning tarix fanlar… DOCX 23 pages Free download Telegram