institutsional o‘zgarishlar nazariyasi

PDF 6 pages 480.8 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 480.8 KB

File type PDF

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

275 xvi - bob. institutlarning vaqtga ko‘ra o‘zgarishi 16.1. institutsional o‘zgarishlar nazariyasining asosiy qoidalari institutlar rivojlanishining evolyusion varianti norasmiy institutlarni ochiqligini ta'minlash, ya'ni ularning asosida yotuvchi normalarga qonun kuchini berish va ushbu institutlarni rasmiy doiralarga aylantirishdan iborat. bunday o‘zgarishlar evolyusion yoki genetik rivojlanish deb ataladi. u shuni nazarda tutadiki, yangi rasmiy institutlar bo‘sh joyda emas, balki mavjud norasmiy institutlar shaklini o‘zgartirish jarayonida paydo bo‘ladi. rasmiy institutlarning rivojlanishi norasmiy doiralar darajasida yuzaga kelgan tendensiyalarni qaytadan tiklaydi. institutsional rivojlanishning evolyusion variantiga misol tariqasida o‘zbekistonda mustaqillik yillarida qayta tiklangan navro‘z bayrami institutini ko‘rsatish mumkin. institutlar insonlar xatti-harakatini tartibga soladi, ular faoliyatining barqaror bo‘lishini ta'minlaydi. lekin insonlar faoliyati va umuman iqtisodiyotning barqarorligini ta'minlash uchun institutlarning o‘zlari o‘zgarishi kerak. o‘zgarishlar uncha katta bo‘lmagan miqdorda ko‘paytirish yo‘li bilan asta-sekin va tub o‘zgartirishlar orqali bir lahzada yuz berishi mumkin. t.veblenning fikriga ko‘ra , institutlardagi o‘zgarishlarga insonning hayotga mos ijodiy faoliyat yuritishga moyilligi, eskiga tafakkurni o‘zgartiruvchi ilmiy, texnologik, …

2 / 6

, a.e.shastitko , ya.i.kuz'minov kabi rossiyalik olimlar tadqiq etishgan. 276 duglas nort institutsional o‘zgarishlar nazariyasining asosiy qoidalarini quyidagicha ifodaladi : 1. institutlar va tashkilotlarning raqobat asosidagi o‘zaro hamkorligi institutsional o‘zgarishlar generatori bo‘lib xizmat qiladi. 2. raqobat kurashida omon qolish va g‘olib chiqish uchun tashkilot, firma bilimlarga investisiya kiritishi kerak. ushbu bilimlarning xususiyati va yo‘nalishi ishtirokchilarning aqliy salohiyatiga bog‘liq. iqtisodiy agentlar tomonidan tanlangan bilimlar mavjud institutlarning asta-sekin o‘zgarishiga olib keladi. 3. individ bilimlarning u mazkur institutsional sharoitlarda kutayotgan foydalilikning oshishiga olib keluvchi turini va yo‘nalishini egallashdan manfaatdor. 4. institutlar o‘zgarishlarining katta qismi asta-sekin yuz beradi va «rivojlanishning avvalgi harakat yo‘nalishi samarasi» ta'siriga duchor bo‘ladi. ushbu samara yuzaga kelishining asosiy sabablari – mavjud institutlarning yaqin o‘zaro hamkorligini nazarda tutuvchi tashqi ta'sirlarning mavjudligi, institutlarning o‘zaro bog‘liqligi, ko‘lamning ijobiy ta'siri deb hisoblash mumkin. d.nortning fikriga ko‘ra, institutsional o‘zgarishlarga nisbiy narxlardagi o‘zgarishlar va mafkuraviy qarashlardagi o‘zgarishlar sabab bo‘ladi : 1. nisbiy narxlardagi o‘zgarishlar (ya'ni narxlar …

3 / 6

lashning asosida yotuvchi tizimli tartibga solingan qarashlar yig‘indisi. amaliy tajriba bilan avvalgi mafkura o‘rtasidagi nomuvofiqlik mafkuraviy qarashlarning o‘zgarishiga olib keladi. 277 institutlardagi o‘zgarishlar, agar bir ijtimoiy guruh naf ko‘rsa, butun jamiyat ham foyda ko‘rishiga olib keladi, bu iqtisodiyot faoliyat ko‘rsatishining ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligi oshishini anglatadi. boshqa holatlarda bir guruhning naf ko‘rishi boshqa guruhning foydani boy berishiga olib keladi, ya'ni institut ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlikni qayta taqsimlaydi. institutsional o‘zgarishlar iqtisodiyot faoliyat ko‘rsatishining ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligini psaytiradigan variantlar ham bo‘lishi mumkin. amal qilib turgan institutlarning o‘zgartirilmasligi mavjud institutlar barcha iqtisodiy agentlarni qoniqtirishini anglatmaydi. ushbu holat institutlarni o‘zgartirishdan ko‘rilgan xarajatlar va foyda taqqoslanganda iqtisodiy agentlarda “o‘yinlar qoidalari”ni qayta ko‘rib chiqishdan manfaatdorlik yuzaga kelmasligini anglatadi. 16.2. institutlar rivojlanishining avvalgi harakat yo‘nalishiga bog‘liqligi evolyusion tarzda yuzaga kelgan institutlar kam xarajatlar bilan bitimlar tuzilishini ta'minlashda hamisha ham samarali bo‘lavermaydi. evolyusion variantni belgilashdagi muhim jihat qonunda yozilgan huquqda urf-odatlar va an'analar darajasida yuzaga kelgan tenden¬siyalarni qayta tiklashdan iborat. lekin kecha yuzaga …

4 / 6

otmasdan qolib, bugun va kelgusida tanlash variantlarini chegaralagan” hollarda so‘z yuritiladi . qisqacha aytganda, tarix muhim ahamiyatga ega. institutlarning tabiiy evolyusiya natijalarining turli ahamiyatga egaligiga ishonch hosil qilish imkonini beruvchi misollar ko‘p. bir 278 tomondan, an'analarni yoki kenroq ma'noda o‘tgan holatni formallashtirish tamoyili umumiy huquqning asosida yotadi. aynan angliya va unga qaram bo‘lgan mamlakatlar (yagona bitim hisobida) eng kam transaksiya xarajatlari bilan iqtisodiy o‘zaro hamkorlik qilishni ta'minlashda eng samarali huquqiy tizimni yaratgan. ikkinchi tomondan, ispaniya, portugaliya va lotin amerikasi mamlakatlarining tarixiy tajribasidan ko‘rish mumkinki (ularning huquqiy tizimi merkantilizm an'analarini aks ettirgan), institutsional rivojlanishning boshi berk variantlari ham cheksiz uzoq vaqt mobaynida o‘zini o‘zi qayta tiklashi mumkin . huquqda qayd etilgan merkantilizm normalari faqat qisqa muddatli davrda samarali emas, balki qayta taqsimlashga yo‘naltirilgan faoliyat yordamida foyda olishga yo‘naltirilishga yordam beradi (oddiy utilitarizm normasi va rentani izlash). e. de sotoning ta'kidlashlaricha, «peru jamiyati qayta taqsimlash bitimlariga asoslangan huquqiy tizimning oqibatlaridan aziyat chekishadi... …

5 / 6

nizm» kabi normalarning ustunlik qilishi aynan ikkinchi tomonning “o‘ziniki” yoki “begonalar”ga ajratilishi bilan bog‘liq. chunki xarajatlarni uning zimmasiga yuklash mumkin bo‘lgan boshqa individ mavjud bo‘lgan taqdirdagina qo‘lga kiritiladigan foydalilik bilan individning shaxsiy samarali faoliyati o‘rtasidagi bog‘liqlik mavjud bo‘lmaydi. faqatgina bir qarashda normaning tarkibida ijtimoiy sanksiyalarni legal sanksiyalarga almashtirish uning ikki tomonlama xususiyatidan mahrum etish imkonini beradigandek tuyulishi mumkin: ijtimoiy 279 sanksiyalarning ta'siri ijtimoiy jihatdan bir xil guruhlar doiralari yoki shaxsan tanish insonlar doirasi bilan chegaralangan. biroq, o‘zgarishlar nafaqat sanksiyalarga, balki norma tuzilmasining boshqa qismlari – atribut va maqsadga ham ta'sir qilishi mumkin. maqsadlarga to‘xtaladigan bo‘lsak, maqsadlarning oddiy hozirgi davrdan keyingi davrga o‘tkazish doirasidan tashqariga chiqishi – ularning butun jamiyat darajasidagi o‘zaro hamkorlikning o‘ziga xos jihatiga muvofiq talqin etilishi lokal normalarning umuman jamiyat doirasida amal qiluvchi normalarga o‘tishining muhim sharti hisoblanadi . barter almashuvining asosida yotuvchi “sen – menga, men – senga” normasi qiymatning umumiy yoki pul shakli mavjudligi nuqtai nazaridan …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "institutsional o‘zgarishlar nazariyasi"

275 xvi - bob. institutlarning vaqtga ko‘ra o‘zgarishi 16.1. institutsional o‘zgarishlar nazariyasining asosiy qoidalari institutlar rivojlanishining evolyusion varianti norasmiy institutlarni ochiqligini ta'minlash, ya'ni ularning asosida yotuvchi normalarga qonun kuchini berish va ushbu institutlarni rasmiy doiralarga aylantirishdan iborat. bunday o‘zgarishlar evolyusion yoki genetik rivojlanish deb ataladi. u shuni nazarda tutadiki, yangi rasmiy institutlar bo‘sh joyda emas, balki mavjud norasmiy institutlar shaklini o‘zgartirish jarayonida paydo bo‘ladi. rasmiy institutlarning rivojlanishi norasmiy doiralar darajasida yuzaga kelgan tendensiyalarni qaytadan tiklaydi. institutsional rivojlanishning evolyusion variantiga misol tariqasida o‘zbekistonda mustaqillik yillarida qayta tiklangan...

This file contains 6 pages in PDF format (480.8 KB). To download "institutsional o‘zgarishlar nazariyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: institutsional o‘zgarishlar naz… PDF 6 pages Free download Telegram