iqtisodiyotni tartibga solishning bozor va davlat mexanizmlari

PDF 17 pages 583.0 KB Free download

17 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 583.0 KB

File type PDF

Pages 17

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 17

8-mavzu. iqtisodiyotni tartibga solishning bozor va davlat mexanizmlari 1. davlatning milliy iqtisodiyotni tartibga solishdagi roli haqidagi nazariya va qarashlar milliy iqtisodiyotning samaradorligiga koʻplab omillar ta’sir koʻrsatadi. ayniqsa, uning darajasi koʻp jihatdan iqtisodiyotdagi davlat yoki bozor tizimining tutgan roliga bogʻliq. chunki milliy iqtisodiyotning yuqori samaradorligiga asosan quyidagi yoʻllar orqali erishiladi: 1) iqtisodiyotni tartibga solishning bozor usullarini qoʻllash; 2) iqtisodiyotni faqat davlat tomonidan markazlashgan holda boshqarish; 3) takror ishlab chiqarish jarayoniga davlatning aralashuvi va bozor usullarini uygʻunlashtirish. hozirgi davrda oʻzbekistonning milliy iqtisodiyoti rivoji uchun koʻproq uchinchi yoʻl xususiyatli hisoblanadi. davlatning iqtisodiyotdagi roli masalasi ilmiy asosda birinchi marta a.smit tomonidan koʻrib chiqilgan. uning «xalqlar boyligining tabiati va sabablarini tadqiq qilish haqida» (1776) nomli asarida iqtisodiyotning bozor usullari orqali oʻzini oʻzi tartibga solishining zarurligi ta’kidlab oʻtilgan. a.smitning fikricha, xususiy tovar ishlab chiqaruvchilar bozori davlat nazoratidan toʻliq ozod boʻlishi zarur. ana shundagina iste’molchilar talabiga mos ravishda ishlab chiqarishni tashkil qilish imkoni mavjud boʻladi. bunda bozor …

2 / 17

ifatli va narxi qimmat tovarlarni sotib olishga majbur boʻlgan milliy iste’molchilar zarar koʻradilar. a.smitning «tinch qoʻyish» nazariyasi, 1929-1933 yillarda bozor iqtisodiyotiga asoslangan deyarli barcha mamlakatlarni qamrab olgan iqtisodiy inqiroz davrida tanqidga uchradi. iqtisodiy tanazzul va ommaviy ishsizlik davlatning iqtisodiy jarayonlarga aralashuvini kuchaytirishni taqozo qildi. davlatning iqtisodiyotdagi rolini oshirish masalasi j.m.keynsning «ish bilan bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi» (1936) nomli asarida oʻz aksini topdi. unda muallif davlat fiskal (xazinaviy) va kreditli tartibga solish vositalaridan foydalanib, jamiyatning yalpi talabini ragʻbatlantirishni va aholining ish bilan bandligini ta’minlashi zarurligini isbotlaydi. amalda gap davlatning uzluksiz ravishda inqirozga qarshi siyosat oʻtkazishi, iqtisodiy inqirozning salbiy oqibatlarini tugatish va sanoat siklining oʻzgarishini bartaraf etish haqida ketadi. keyns nazariyasi ancha tugal shaklda aqshda amalga oshirildi. urushdan keyingi davrda keyns nazariyasidagi koʻrsatmalar u yoki bu darajada bozor iqtisodiyoti amalda ustun boʻlgan barcha mamlakatlarda foydalanildi. shu bilan birga davlatni iqtisodiyotdagi rolining yanada koʻproq oshib borishi roʻy berdi. hozirgi davrda davlat …

3 / 17

nlangan qismini ijtimoiy himoyalash kabilarni misol qilib keltirish mumkin. ikkinchidan, bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarish va iste’molning xususiy tavsifi bir qator ijobiy va salbiy oqibatlarni tugʻdiradi. bu oqibatlar bevosita uchinchi tomon manfaatida aks etib, kishilarning alohida guruhi va umuman jamiyat manfaatiga ta’sir qiladi. masalan, chiqitli texnologiyaga asoslangan ishlab chiqarishlarda tozalash qurilmalariga xarajatlarni tejash, xususiy ishlab chiqaruvchilar nuqtai nazaridan (u yoki bu kompaniya yoki individual ishlab chiqaruvchi uchun) foydali, atrof-muhitni ifloslanishiga olib kelishi esa jamiyatning boshqa a’zolari uchun qoʻshimcha salbiy oqibatga ega. davlat yakka tadbirkor yoki iste’molchidan farqli, jamiyat manfaatini ifodalab, qoʻshimcha ijobiy samarani ragʻbatlantirishga va aksincha salbiy samara bilan bogʻliq faoliyatni tartibga solish va cheklashga harakat qilishi zarur. uchinchidan, davlatning iqtisodiy jarayonlarga aralashuvi shu sababli roʻy beradiki, individual iste’molchilar hamma vaqt u yoki bu tovarni iste’mol qilishning oqibatlarini obyektiv baholay olmaydilar. shu nuqtai nazardan, davlat foydali iste’molni kengaytirish va aksincha sogʻliqqa salbiy ta’sir koʻrsatuvchi tovarlar iste’molini cheklash vazifasini oʻz zimmasiga …

4 / 17

irgi sharoitda barqaror, izchil iqtisodiy oʻsishni ragʻbatlantirish vazifasi ham davlatning zimmasiga tushadi. iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning ma’lum chegaralari ham mavjud boʻlib, ular davlatning ishlab chiqarish samaradorligiga ta’siridan kelib chiqadi. iqtisodiyotga davlatning har qanday aralashuvi ma’lum xarajatlarni taqozo etadi. ularga eng avvalo tartibga solishni tashkil etish va amalga oshirish boʻyicha xarajatlarni kiritish mumkin. shuningdek, tartibga solishning u yoki bu shakli bozor muvozanati, ishlab chiqarish hajmi, resurslarning qayta taqsimlanishiga koʻrsatishi mumkin boʻlgan ta’sirni ham hisobga olish lozim. bunda tartibga solishni amalga oshirish bilan bogʻliq boʻlgan sarf-xarajatlarning miqdori davlatning iqtisodiyotni tartibga solishi natijasida olinadigan samaradan kam boʻlishi lozim. ularning nisbati davlatning iqtisodiyotga aralashuvi chegaralarini belgilab beradi. xx asrning 80-yillarida rivojlangan mamlakatlarda yangi konservativ kontseptsiyalar asosida iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishni cheklash jarayonlari boshlandi. bunda tartibga solishning an’anaviy shakllaridan voz kechildi, davlat mulkini xususiylashtirish yoʻli bilan davlat sektori ulushi qisqartirildi, xoʻjalik qarorlarini qabul qilishda nomarkazlashuv jarayonlari kuchaytirildi, iqtisodiyotdagi bozor mexanizmlarining ahamiyati oshirildi. jumladan, …

5 / 17

980 yilda 22,6% boʻlsa, 1987 yilga kelib 27%ga qadar oʻsdi. davlat qarzlari kamayish oʻrniga oʻsib ketdi, inflyatsiyaning pasayishi moliya tizimining izdan chiqishdan saqlab qola olmadi. aksincha, inflyatsiyaning cheklanganligi uchun oʻsish sur’atlarining pasayishi, ishsizlikning oʻsishi, real ish haqining pasayishi kabi holatlar yuzaga keldi. bunday jarayonlar angliya, yaponiya, avstriya, italiya va boshqa mamlakatlarda ham roʻy berdi 1 . 90-yillardan boshlab iqtisodiyotni tartibga solishda keynscha tendentsiyalar yangidan kuchaya boshladi. iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning yangi tipi davlat va xususiy sektor oʻrtasidagi munosabatlarni roʻyobga chiqarish, davlat tomonidan tartibga solishning moslashuvchanligini oshirish, toʻgʻridan-toʻgʻri aralashuv shakllari va byurokratik nazoratning kamayishi bilan tavsiflanadi. 2. iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning maqsad va vazifalari iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish obyektiv tavsif kasb etadi. koʻplab iqtisodchilar iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solinishining zarurligini faqat bozorning kamchiliklari, uning koʻplab iqtisodiy muammolarni hal eta olmaslik holati bilan izohlaydilar. bu ma’lum ma’noda toʻgʻri boʻlsada, biroq, iqtisodiyotga davlat ta’sirining obyektiv zarurligi eng avvalo ishlab chiqaruvchi …

Want to read more?

Download all 17 pages for free via Telegram.

Download full file

About "iqtisodiyotni tartibga solishning bozor va davlat mexanizmlari"

8-mavzu. iqtisodiyotni tartibga solishning bozor va davlat mexanizmlari 1. davlatning milliy iqtisodiyotni tartibga solishdagi roli haqidagi nazariya va qarashlar milliy iqtisodiyotning samaradorligiga koʻplab omillar ta’sir koʻrsatadi. ayniqsa, uning darajasi koʻp jihatdan iqtisodiyotdagi davlat yoki bozor tizimining tutgan roliga bogʻliq. chunki milliy iqtisodiyotning yuqori samaradorligiga asosan quyidagi yoʻllar orqali erishiladi: 1) iqtisodiyotni tartibga solishning bozor usullarini qoʻllash; 2) iqtisodiyotni faqat davlat tomonidan markazlashgan holda boshqarish; 3) takror ishlab chiqarish jarayoniga davlatning aralashuvi va bozor usullarini uygʻunlashtirish. hozirgi davrda oʻzbekistonning milliy iqtisodiyoti rivoji uchun koʻproq uchinchi yoʻl xususiyatli hisoblanadi. davlatning iqtis...

This file contains 17 pages in PDF format (583.0 KB). To download "iqtisodiyotni tartibga solishning bozor va davlat mexanizmlari", click the Telegram button on the left.

Tags: iqtisodiyotni tartibga solishni… PDF 17 pages Free download Telegram