mutlaq va nisbiy miqdorlar

PDF 10 pages 500.8 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 500.8 KB

File type PDF

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

mutlaq va nisbiy miqdorlar 1.1. mutlaq miqdorlar to’g’risida tushuncha va uning turlari statistikada ko’rsatkichlar o’rganilayotgan hodisalarning miqdoriy tomonlarini ifoda etadi. ular o’rganilayotgan jarayonlarning sonini, hajmini (aktsiyalar soni, aktsiyalar qiymati, tovar oboroti), darajasini, nisbatini va shu kabilarni tavsiflaydi. ma’lumki, amaliyotda iqtisodiy hayotning turli jabhalariga tegishli ko’rsatkichlar hisoblanadi. statistik ko’rsatkichlar iqtisodiy kategoriyalarni aks ettirib, o’zaro bog’langan miqdor va sifat tomonlarga egadir. masalan, korxona xarajatlarini olaylik. uning miqdor tomoni ma’lum bir summa hisoblanadi. sifat tomoni, korxona xarajatlariga qanday xarajatlar qo’shiladi va qanday xarajatlar qo’shilmaydi. buni bilish uchun xarajatlarning iqtisodiy tabiatini va maxsus hujjatlar (yo’riqnomalar)ni o’rganish talab etiladi. statistik ko’rsatkichlar tegishliligi bo’yicha bilish, boshqarish, ayrimlari rag’batlantirish funktsiyalarini bajaradi. statistik ko’rsatkichlarning bilish funktsiyasini mohiyati shundan iboratki, ular o’rganilayotgan hodisa va jarayonlarni holati va rivojlanishini, yo’nalishi va intensivligini tavsiflaydi. boshqarish funktsiyasida ular (ko’rsatkichlar) boshqarishning muhim elementlariga aylanadilar. bozor iqtisodiyoti sharoitida bu funktsiyaning roli yanada ortadi. masalan, shartnomalarning bajarilishi, jismoniy va yuridik shaxslarga ko’rsatiladigan xizmatlar sifatining oshishini …

2 / 10

hi uchun, ularni hisoblashda quyidagi qoidalarga rioya qilingani ma’qul: a) iqtisodiy nazariya va statistika metodologiyasiga suyangan holda hisoblangan ko’rsatkichlar iloji boricha o’rganilayotgan hodisalarning mohiyatini ifodalab, ularga miqdoriy baho bersin; b) ular hisoblanayotgan asos ma’lumotning har tomonlama to’liqligi; v) boshlang’ich asos ma’lumotlar va hisoblash texnologiyasi bo’yicha ularni taqqoslash mumkinligini ta’minlash; g) ular hisoblanayotgan boshlang’ich asos ma’lumotlarning ishonchliligini ta’minlash. tuzilgan va hisoblangan statistik ko’rsatkichlar ob’ektiv haqiqatni ifodasi bo’lib qolmasdan, ular bir-biriga bog’liq hamdir. masalan, bankning moliyaviy holatini tahlil qilishda birgina foyda summasi yoki darajasi etarli emas. buni bir nechta o’zaro bog’liq ko’rsatkichlar (foyda, rentabellik, xarajatlar, ustav fondi va sh.k.) yordamida tahlil qilish mumkin. mutlaq miqdorlar umumlashtiruvchi ko’rsatkichlarning bir turidir. statistik kuzatish ma’lumotlarini jamlash natijasida o’rganilayotgan hodisa va jarayonlarning hajmini, sonini, darajasini va uchrashish tezligini xarakterlovchi miqdorlarga ega bo’lamiz. bunday miqdorlar mutlaq miqdorlar deyiladi. masalan, o’zbekistonning territoriyasi 447,2 ming kvadrat km., aholisi 26mln. kishi, 2004 yildan respublikamizda 210 mingdan ortiq korxona mustaqil ravishda …

3 / 10

oltin va h.k. bunday ko’rsatkichlar hajm miqdorlar deyiladi. mutlaq miqdorlar hisob-kitob yo’li bilan ham aniqlanadi. masalan , do’konda sotilgan tovarlar hajmini shu usul bilan aniqlash mumkin. buning uchun bizga oy boshidagi tovar qoldig’i summasi, kelib tushgan tovarlar summasi va oy oxiridagi summa aniq bo’lishi kerak. ma’lumki, oy boshidagi qoldiq (on) bilan kelib tushgan tovarlar (p) yig’indisi, sotilgan (r) tovarlar bilan oy oxirida qolgan qoldiq (ok) yig’indisiga tengdir. on+p=r+ok, bu erdan r=on+p-ok mutlaq miqdorlar ifodalanishiga qarab individual va umumiy miqdorlarga bo’linadi. birinchi tur miqdorlar boshlang’ich hujjatlarda qayd qilinadi. to’plam birligi va yakka (individual) miqdorlar soni bir-biriga tengdir. masalan, respublikadagi har bir menedjer, futbolist, har bir fermerning oladigan daromad summasi yakka (individual) miqdorlarga misol bo’la oladi. ikkinchi tur, ya’ni umumiy miqdorlar to’plam birliklarining yig’indisini ta’riflaydi. oldingi misolimizdagi barcha menejerlar, futbolistlar soni va h.k. umumiy mutlaq miqdorlar o’rganilayotgan jarayon va hodisalarning umumiy sonini, hajmini, qiymatini o’zida aks ettiradi. mutlaq miqdorlar natural, shartli natural …

4 / 10

nkadan konserva ishlab chiqargan. tashqi ko’rinishdan ikkala zavod bir xil ishlagan. lekin, bizga ma’lumki, bankaning og’irligi (ichidagi mahsulot nazarda tutilmoqda) turlicha bo’lishi mumkin. konserva sanoatida shartli banka og’irligi 353,4 sm3 qabul qilingan. bizning misolimizda, birinchi zavodda bankaning og’irligi 350 sm3, ikkinchi zavodda – 500 sm3 ekanligi aniqlandi. bularni shartli bankalarga aylantirsak: birinchi zavod uchun uning soni (350:353,4)•100=99 mingta kelib chiqadi. ikkinchi zavodda (500:353,4)•100=141 mingta. demak, oldingi xulosa noto’g’ri bo’lib chiqmoqda. chunki, shartli natural o’lchov birligida hisob-kitobni amalga oshirsak, ikkinchi zavod birinchi zavodga nisbatan 1,4 barobar ko’p mahsulot ishlab chiqarganligi kelib chiqadi. shunday qilib, shartli natura o’lchov birligi turlicha iste’mol qiymatiga ega bo’lgan bir xil hodisalarni umumlashtirish qudratiga ega. natural va shartli natural o’lchov birliklari qanday qulay va foydali bo’lmasin, ular mohiyati jihatdan bir xil bo’lmagan hodisalarni bir o’lchovga keltira olmaydi. ishlab chiqarilgan gazmol, ko’mir va yog’ning miqdorlarini qo’shib bo’lmaydi. bu tovarlar turli o’lchov birliklarida o’lchanadi va turli iste’mol qiymatiga ega. …

5 / 10

ida bizga hech narsa ayta olmaydi va aytishi mumkin ham emas. bu ishni nisbiy miqdorlar bajaradi. ikki solishtirma mutlaq miqdorni taqqoslash natijasida olingan natijaga nisbiy miqdor deyiladi. nisbiy miqdorlarni hisoblashda kasrning sur’atida albatta, o’rganilayotgan ko’rsatkich joylashadi. bu ko’rsatkichni taqqoslanuvchi ko’rsatkich deb ham atashadi. kasrning maxrajida esa taqqoslanadigan ko’rsatkich joylashadi. mana shu maxrajning qanday birlikka tenglashtirib olinishiga qarab nisbiy miqdorlar koeffitsientda, foizda, promilleda va prodetsimilleda ifodalanadi. agarda taqqoslanadigan miqdor birga tenglashtirib olinsa, u holda nisbiy miqdorlar koeffitsientda ifodalanadi. koeffitsient o’rganilayotgan miqdor taqqoslanadiganga nisbatan necha marta katta, ko’p yoki kichik ekanligini ko’rsatadi. masalan, oziq-ovqat do’konida juma kuni 360 ming so’mga tovarlar sotilgan ekan, yakshanba kuni esa - 432 ming so’mga tovarlar sotildi. agarda, 360 ming so’mni birga teng deb qabul qilsak, 432 ming so’m necha birlikni tashkil etadi? javob – (432:360) =1,2 birlikni. demak oziq-ovqat do’konida yakshanba kuni juma kuniga nisbatan 1,2 marta ko’p tovarlar sotilgan. agar asos miqdor 100 ga tenglashtirilsa, …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mutlaq va nisbiy miqdorlar"

mutlaq va nisbiy miqdorlar 1.1. mutlaq miqdorlar to’g’risida tushuncha va uning turlari statistikada ko’rsatkichlar o’rganilayotgan hodisalarning miqdoriy tomonlarini ifoda etadi. ular o’rganilayotgan jarayonlarning sonini, hajmini (aktsiyalar soni, aktsiyalar qiymati, tovar oboroti), darajasini, nisbatini va shu kabilarni tavsiflaydi. ma’lumki, amaliyotda iqtisodiy hayotning turli jabhalariga tegishli ko’rsatkichlar hisoblanadi. statistik ko’rsatkichlar iqtisodiy kategoriyalarni aks ettirib, o’zaro bog’langan miqdor va sifat tomonlarga egadir. masalan, korxona xarajatlarini olaylik. uning miqdor tomoni ma’lum bir summa hisoblanadi. sifat tomoni, korxona xarajatlariga qanday xarajatlar qo’shiladi va qanday xarajatlar qo’shilmaydi. buni bilish uchun xarajatlarning iqtisodiy tabiatini va max...

This file contains 10 pages in PDF format (500.8 KB). To download "mutlaq va nisbiy miqdorlar", click the Telegram button on the left.

Tags: mutlaq va nisbiy miqdorlar PDF 10 pages Free download Telegram