transaksiya va transformatsiya xarajatlari

PDF 20 pages 546.3 KB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 546.3 KB

File type PDF

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

71 v - bob. transaksiya va transformasiya xarajatlari hamda ularni tahlil qilishga yondashuvlar tadbirkorlik faoliyatini yurituvchi iqtisodiyot subyektlari (yuridik va jismoniy shaxslar) faoliyati jarayonida mulkchilik huquqi almashishi (shartnomalar asosida mahsulotni sotish yoki sotib olish va shu kabi boshqa holatlarda), boshqa shaxslar tomonidan mulkka nisbatan noqonuniy xatti- harakatlar sodir etilgan sharoitlarda uni himoya qilish yoki iqtisodiy islohotlar jarayonida avval faoliyat yuritib turgan institutlar va normalarni yangilari bilan almashtirish zarurati yuzaga keladi. shunday vaziyatlarda tadbirkor yoki davlat tomonidan turli xarajatlar qilishiga zarurat paydo bo‘ladi. bunday xarajatlar xorijiy manbalarda “transaksiya xarajatlari” tushunchasi bilan yuritiladi va u institutsional iqtisodiyot nazariyasining tarkibiy qismlaridan biri sifatida institutlar bilan bir qatorda uning kategoriyasi hisoblanadi. transaksiya xarajatlari tushunchasi bilan bir qatorda transformasiya xarajatlari tushunchasi ham mavjud bo‘lib, ushbu tushunchalarni to‘g‘ri anglab yetish ularni tahlil qilish uchun muhim ahamiyatga ega. 5.1. transaksiya va uning turlari ingliz tilidagi “transaction” so‘zini ikki tarkibiy qismga ajratish mumkin, ya'ni “trans” (trans), o‘zbek tilida …

2 / 20

va erkinliklardan o‘zgalar 72 foydasiga voz kechish va ularni o‘zlashtirish hisoblanadi. ushbu transaksiya ta'rifidan shu narsa kelib chiqadiki, transaksiyaning ma'nosi qandaydir narsalarni bevosita almashishni amalga oshirishdan emas, balki qandaydir aktivlarga bo‘lgan muayyan huquqlarning bir subyektdan boshqasiga o‘tishini anglatadi. transaksiya – bu iqtisodiy jarayon hisoblanadi, ushbu jarayonda unda ishtirok etuvchi tomonlar muayyan iqtisodiy maqomga (mulkdor, foydalanuvchi maqomi va h.k.) ega bo‘lishadi yoki boshqalar undan voz kechadi. transaksiyaning ta'rifi va uning izohlari transaksiya turlarini ko‘rib chiqish, ularning bir turini boshqasi bilan almashtirish jarayoni nima bilan shartlanganligini aniqlashga imkon beradi. transaksiyalarni turlarga ajratishning ahamiyati shundan iboratki, u iqtisodiyot subyektlari o‘rtasidagi o‘zaro almashuvlarga vositachilik qiluvchi muqobil variantlarni qiyosiy tahlil qilish imkonini beradi. muqobil variantlar – bu iqtisodiyot subyektlari o‘rtasidagi cheklangan ne'matlar borasidagi o‘zaro hamkorlikka vositachilik qiluvchi qoidalarning tizimli yopiq (bo‘linmas, o‘zaro bir-birini to‘ldiruvchi) to‘plamlari yig‘indisi hisoblanadi. transaksiyalarni quyidagi uchta turini ajratish mumkin: savdo bitimi transaksiyasi, boshqaruv transaksiyasi va mukammallashtirish transaksiyasi. 1) savdo bitimi transaksiyasi …

3 / 20

qtisodiy agentlar orasida boylik qayta taqsimlanadi. savdo bitimi transaksiyasida mulkchilik va erkinlik huquqlarini amalda qo‘lga kiritish va ulardan voz kechishni amalga oshirish uchun taraflarning ulardan har birining iqtisodiy manfaatiga asoslangan ikki tomonlama roziligi zarur. savdo bitimi transaksiyasi – unda taraflar o‘rtasidagi huquqiy 73 munosabatlarning o‘xshashligi shartlariga amal qilish mumkin bo‘lgan yagona shakl. bunday savdo bitimi transaksiyasiga yollanma xodim va ish beruvchi (yoki ular ittifoqlari)ning mehnat bozoridagi harakatlari, qonun chiqaruvchilarning siyosiy bozordagi xatti-harakatlari, kre¬ditor va qarzdorning vaqtinchalik bo‘sh turgan pul mablag‘lari bozoridagi harakatlari misol bo‘la oladi. taraflardan har biri almashuvda ishtirok etish to‘g‘risida mustaqil tarzda yakuniy qaror qabul qiladi. shu nuqtai nazardan savdo transaksiyasi huquqiy jihatdan teng, lekin muzokaraviy kuchda teng bo‘lishi shart bo‘lmagan, taraflar o‘rtasida amalga oshiriladi. biroq, har qanday holatda savdo bitimi transaksiyasining mohiyati almashuvchi taraflar o‘rtasidagi ixtiyoriy kelishuv asosida mulkchilik huquqlari bilan almashishdan iborat, bu ushbu iqtisodiyot subyektlari huquqiy munosabatlarining o‘xshashligi oqibatidir. boshqaruv transaksiyasida insonlar o‘rtasidagi qaror qabul …

4 / 20

an tubdan farq qiladi. boshliq bilan xodimning rasmiy qoidalarga muvofiq o‘zaro hamkorligi boshqaruv transaksiyasiga oddiy misollar bo‘ladi. boshqaruv transaksiyasida xatti-harakat noo‘xshash (asimmetrik) xususiyatga ega, chunki taraflarning huquqiy holati va o‘z navbatida, huquqiy munosabatlari ham bir xil emas. savdo bitimi transaksiyasining obyektlari almashiladigan ne'matlarga bo‘lgan huquqlar bo‘lsa, huquqiy munosabatlar taraflaridan birining xatti- harakati boshqaruv transaksiyasining obyekti hisoblanadi. agar transaksiya o‘z tushunchasiga mos kelsa, boshliq bu bilan bevosita o‘z istagini ifoda etgan holda buyruqlar beradi, ishchilar yoki xodimlar esa, bu ularning manfaatlariga mos kelish-kelmasligidan qat'iy nazar ushbu buyruqlarni bajaradi. buyruq – bu ishchilar va xodimlar 74 qo‘llashi mumkin bo‘lgan yo‘l qo‘yiladigan harakatlar to‘plamini bir tomonlama cheklash vositasidir. mukammallashtirish transaksiyasida taraflar huquqiy holatining asimmetrikligi saqlanib qoladi, lekin boshqaruvchi tarafning o‘rnini, odatda, huquqlarni tasniflash funk¬siyasini bajaruvchi jamoaviy organ egallaydi. xususan, direktorlar kengashi tomonidan kom¬paniya budjetining tuzilishi va vakillik hokimiyati organi tomonidan tasdiqlanishi, arbitraj sudining harakatlanuvchi subyektlar o‘rtasida yuzaga keladigan nizo bo‘yicha qarorlari rasionallashtirish transaksiyalari …

5 / 20

rakkab va mas'uliyatli kelishuvlar har doim shartnomalar orqali rasmiylashtiriladi. f'yuchers bitimlar (faqat kelgusida tovarni xarid qilish yoki sotish huquqi sotiladigan va sotib olinadigan palladagi almashuvdan farqli o‘laroq) transaksiyaga eng yaqqol misol bo‘lib xizmat qiladi. umuman olganda, barcha turdagi transaksiyalar quyidagi ikki qismdan iborat bo‘ladi. bitimlar tuzish. bu bosqichda xaridor sotuvchini topishi, narxlar haqida ma'lumotlar yig‘ishi, sifatni baholashi, sotuvchini tanlashi va u bilan bitim tuzishi kerak bo‘ladi. sotuvchi bozorda joy sotib olishi, mahsulot sifati nazoratini olib borishi va uzluksiz ravishda narxlar haqida axborot yig‘ishi lozim bo‘ladi. oldi-sotdi shartnomasini amalga oshirish. bu bosqichda xaridor tovar haqini to‘laydi, uni o‘z ixtiyoriga o‘tkazadi va tovar sifatini qayta baholaydi. har bir transaksiya 4 guruhdagi ma'lumotlarni o‘z ichiga oladi: 1. bitim ishtirokchilari; 2. transaksiyada ishlatilgan resurslar va kutilayotgan natijalar; 3. ishtirokchilarning resurs va natijalarga nisbatan huquqlari; 4. tomonlar majburiyatlari. 75 tuzilgan shartnomalar doirasida transaksiya munosabatlarini amalga oshirish katta xarajatlar bilan bog‘liq bo‘ladi (5.1–rasm). ular ikki guruh …

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "transaksiya va transformatsiya xarajatlari"

71 v - bob. transaksiya va transformasiya xarajatlari hamda ularni tahlil qilishga yondashuvlar tadbirkorlik faoliyatini yurituvchi iqtisodiyot subyektlari (yuridik va jismoniy shaxslar) faoliyati jarayonida mulkchilik huquqi almashishi (shartnomalar asosida mahsulotni sotish yoki sotib olish va shu kabi boshqa holatlarda), boshqa shaxslar tomonidan mulkka nisbatan noqonuniy xatti- harakatlar sodir etilgan sharoitlarda uni himoya qilish yoki iqtisodiy islohotlar jarayonida avval faoliyat yuritib turgan institutlar va normalarni yangilari bilan almashtirish zarurati yuzaga keladi. shunday vaziyatlarda tadbirkor yoki davlat tomonidan turli xarajatlar qilishiga zarurat paydo bo‘ladi. bunday xarajatlar xorijiy manbalarda “transaksiya xarajatlari” tushunchasi bilan yuritiladi va u institutsiona...

This file contains 20 pages in PDF format (546.3 KB). To download "transaksiya va transformatsiya xarajatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: transaksiya va transformatsiya … PDF 20 pages Free download Telegram