sug’d boshqaruvida turkiy, markaziy va mahalliy unvonlar

PDF 14 pages 435.7 KB Free download

14 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 435.7 KB

File type PDF

Pages 14

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 14

7-mavzu. sug’d boshqaruvida turkiy, markaziy va mahalliy unvonlar boshqaruvchi sulola. bugungi kun sug’dshunosligidagi bahsli muammo- lardan biri sug’d konfederasiyasini boshqargan hukmdorlarning shajarasi, ular mansub bo’lgan sulolaning kelib chiqishi masalasidir. sug’d konfederasiyasining ilk o’rta asrlarga qadar boshqargan hukmdorlarning ismlari fanga ma’lum emas. sug’d konfederasiyasini ilk o’rta asrlarda boshqargan hukmdorlari aksariyatining ismlari esa, asosan, xitoy yilnomalari va tangalar orqali yetib kelgan. yozma manbalar orqali faqat devashtich, g’urak yoki tarxun kabi hukmdorlarning ismlari yetib kelgan xolos. xitoy yilnomalarida keltirilgan ba’zi ma’lumotlar bu masalani yechishda yordam berishi mumkin. xususan, “bey shi”, “suy shu” va “tan shu” yilnomalarida kan (samarqand) hukmdorlarining kelib chiqishi chjaovu o’lkasidagi hududga borib taqalishi qayd etiladi hamda markazi choch va o’rta sirdaryo bo’lgan qang’ davlati hukmdorlarining ham samarqanddagi kan xonadoni bilan qarindoshligi tilga olinadi. xitoy yilnomalarida keltirilgan kan (samarqand) hukmdorlarining kelib chiqishi xususida k.shoniyozov o’z fikrlarini bildirib, ularni qang’ davlati hukmdor xonadoni tarmog’idandir, degan mulohazani bildirib, ta’kidlaydiki: - “xan sulolasi davridan …

2 / 14

ushon davlati tarkibiga qo’shib olinganligi sanasini kanishka (78 – 123) hukmronligi davri bilan bog’lashga harakat qiladi. ammo soha mutaxassislarining aksariyat ishlarida sug’dning kushon davlati tarkibida bo’lgan- ligi masalasi ochiq qoldirilgan. bu borada tadqiqotchilar orasida yagona fikr yo’q. bunga sabab manbalar yetishmasligi bo’lib, arxeologik materiallar hamma vaqt ham kerakli xulosaga kelishga asos bo’lavermaydi. endi, xitoy yilnomalarida sug’d hukmdorlari shajarasi bilan bog’liq ma’lumotlarga qaytsak. yilnomalarda keltirilgan kan (samarqand)dagi xonadon to’qqizta suloladan biri ekanligi ta’kidlanishi bilan birgalikda, ular orasida uning markaziy mavqyega ega ekanligiga alohida urg’u beriladi. shuningdek, “bey shi” va “suy shu”da xe (kushoniya) va mi (maymurg’) hukmdorlarining kelib chiqishi chjaovu sulolasidan ekanligi va ularning nasli kan (samarqand) xonadoniga borib taqalishi haqidagi ma’lumotlar yuqoridagi fikrni tasdiqlaydi. bu esa chjaovu shahridan kelgan xonadon vakillari dastlab samarqandga kelib o’z sulolasini tashkil qilgani borasidagi fikrga asos beradi. bu esa k.shoniyozovning samarqandda hoki- miyat mil. avv. 206 yildan boshlab avloddan-avlodga o’tib kelgani borasidagi fik- rining tarixiy …

3 / 14

g qarindosh va chjaovu xonadoniga mansub bo’lishi mumkinligi haqidagi taxminga kelishga imkon beradi. bunga xitoy yilnomalarida keltirilgan samarqand, buxoro, choch hukmdorlarining nasli bir ekanligi borasidagi ma’lumot yanada aniqlik kiritadi. chjaovu sulolasining dastlabki tashkil topishida turkiylar va keyinchalik sug’diylar yetakchilik qilganligi yuqoridagi ma’lumotlardan ma’lum bo’ladi. xitoyshunoslar yilnomalarda keltirilgan “... yuechjilarning tukyuye (turk)lardan mag’lubiyatga uchragach, janubga qarab siljiganliklari” mazmunidagi ma’lumotni mil. avv. ii- asr o’rtalariga, aniqrog’i, 177 – 176 yillarga taalluqli deb hisoblashadi. ayni mana shu davrda chjaovular kangkiya (kan / samarqand) davlatlariga asos solishgan. bu esa chjaovularning janubi-g’arbiyga siljishi hamda sug’dga kelib joylashuvi ayni miloddan avvalgi ii- asrning oxirida yuz berganligidan darak beradi. xitoy yilnomalaridagi ushbu ma’lumotlar arxeologik materiallar talqini asosida ham o’z tasdig’iga ega. xususan, arxeologik tadqiqotlar natijasida fransuz arxeologi k.rapen yuechjilarning dastlabki hujumlari mil. avv. 145 yil, ikkinchi davri mil. avv. 130- yillarga to’g’ri keladi, degan xulosani bildirgan edi. xitoy yilnomalaridan esa yuechjilarning g’arbga siljishlari mil. avv. 177 – …

4 / 14

hukmdorlariga, balki boshqa sulolalarga ham nisbatan ishlatish mumkin. xususan, kushonlar davridagi davlat boshlig’ining unvoni yabγū – yabg’u bo’lib, u ham jamuk va undan keyin chjaovu bilan bilan aloqador. a.otaxo’jayev esa h.v.haussigga suyangan holda yabγū – yabg’u unvoni turkiy jibu unvoni ekanligini va musulmon manbalarida siljibu va yunon manbalarida siljibul shaklida keltirilganligini hamda “g’arbiy turk xoqonlari”ning nasabi ekanligini ilgari suradi. at-tabariy ham o’zining “podsholar va payg’ambarlar tarixi” asarida jamuk haqida keltirib عظما منهموالترك – “ular turk azimlaridan” deb keltiradi. bizningcha, chjaovu sulolasining kelib chiqishida eroniy qabilalarning ham o’rni bo’lgan. sug’ddagi davlat qurilishida har ikkala etnosning ulushi bo’lgan. bu esa konfederasiya hukmdorlarining kelib chiqishida ikkita etnik asos bor deb xulosa qilishga imkon beradi. sug’d konfederasiyasi boshqaruvchi sulolasining kelib chiqishi xususida afrosiyob devoriy suratlaridagi bitiklarda ham ma’lumotlar keltirilgan. xususan, 1965 yilda topilgan afrosiyob shaharchasining shimoliy qismidagi saroy majmuasidagi devoriy suratlarda aks ettirilgan 16 satrli sug’diy yozuvda konfederasiya hukmdori varxumanning urug’i ’wnšʼw – unashu …

5 / 14

bog’liq holda talqin qilish va bu so’z xitoychada sug’d (su-te) mamlakatining nomlaridan biri bo’lishi mumkin, deb hisoblasa bo’ladi. keyingi davrlarda olib borilgan tadqiqotlarda avarxuman – varxuman nomidan zarb qilingan tangalardagi yozuvlar asosida varxuman ismli hukmdor ikkita (varxuman i va varxuman ii) bo’lgan, degan fikrlar (varxuman nomidan zarb qilingan tangalardagi yozuvning tuzilishi asosida) ilgari surildi. ayrim tadqiqotchilarning fikricha, v.a.livshis va shu asosda ilgari surilgan bu boradagi fikrlar o’zini oqlamaydi. ularning yozishicha, avvalo, v.a.livshis tomonidan keltirilgan “xitoy manbalarida samarqand hukmdorlari mansub urug’ nomi vыn-shu” mazmundagi ma’lumot xitoy yilnomalarida aslida boshqacha shaklda keltirilgan. ularga ko’ra, yilnomada ushbu ma’lumot - “(samarqand) hukmdor xonadonining nomi ven bo’lib, kelib chiqishi yuechjilardan” tarzida uchraydi. “tan-shu” yilnomasini xitoy tilidan ruschaga o’girgan n.ya.bichurin ushbu jumlani “sobstvenno vladetel prozыvayetsya vыn; proisxodit iz doma yuyechjы” shaklida tarjima qilgan bo’lsa, turkshunos e.shavann mazkur jumlani “le nom de famille du prince est wen. c’étaient à l’origine des yue-tche” tarzida fransuz tiliga tarjima qilgan. …

Want to read more?

Download all 14 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sug’d boshqaruvida turkiy, markaziy va mahalliy unvonlar"

7-mavzu. sug’d boshqaruvida turkiy, markaziy va mahalliy unvonlar boshqaruvchi sulola. bugungi kun sug’dshunosligidagi bahsli muammo- lardan biri sug’d konfederasiyasini boshqargan hukmdorlarning shajarasi, ular mansub bo’lgan sulolaning kelib chiqishi masalasidir. sug’d konfederasiyasining ilk o’rta asrlarga qadar boshqargan hukmdorlarning ismlari fanga ma’lum emas. sug’d konfederasiyasini ilk o’rta asrlarda boshqargan hukmdorlari aksariyatining ismlari esa, asosan, xitoy yilnomalari va tangalar orqali yetib kelgan. yozma manbalar orqali faqat devashtich, g’urak yoki tarxun kabi hukmdorlarning ismlari yetib kelgan xolos. xitoy yilnomalarida keltirilgan ba’zi ma’lumotlar bu masalani yechishda yordam berishi mumkin. xususan, “bey shi”, “suy shu” va “tan shu” yilnomalarida kan (samarqand) hu...

This file contains 14 pages in PDF format (435.7 KB). To download "sug’d boshqaruvida turkiy, markaziy va mahalliy unvonlar", click the Telegram button on the left.

Tags: sug’d boshqaruvida turkiy, mark… PDF 14 pages Free download Telegram