metallarni bosim ostida ishlashning fizik asosi

PDF 9 pages 451.1 KB Free download

9 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 451.1 KB

File type PDF

Pages 9

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 9

mavzu: metallarni bosim ostida ishlashning fizik asosi 1.1. metallarning tuzilishi. 1.2. plastik deformatsiya haqida tushuncha. 1.3. monokristallning sovuq plastik deformatsiyasi mexanizmi. 1.1. metallarning tuzilishi barcha metall va qotishmalar kristall tuzilishga ega. kristall tuzilish umuman atomlarning fazoda qonuniyatli va davriy joylashuvi bilan ajralib turadi. bunda har bir atom qo'shnilari bilan bir hil joylashgan bo'ladi. kristallarning rentgenogrammalari ko'rsatishicha, ularda atomlar to'g'ri chiziq va tekisliklar bo'yicha joylashadi va nafaqat atomlarning fazoda o'zaro joylashishini ochib berishni, balki ular orasidagi angstremlarda o'lchanadigan masofani (ia°=i-io~ sm) ham aniqlashga imkon beradi. atomlarning tekisliklar va to'g'ri chiziqlar bo'yicha qonuniyat bilan joylashishi natijasida, kristallning tuzilishini uch o'lchovli to'g'ri chiziqlardan iborat to'r ko'rinishida tasavvur qi-lish mumkin. ularn- ing kesishish nuqtalarida (tugunlarida) atomlar joylashgan. bu 1 - rasmda ramziy ko'rsatilgan.bunday to'rni bir hil kattalikdagi umumiy tegib turuvchi qirra- larga ega geometrik ko'pburchaklardan (parallelopipedlar, prizmalar va hokazo) tashkil topgan deb hisoblash mumkin. bu to'rning har qanday ko'pqirrasi, masalan abvgdejz parallelepiped (agar to'r …

2 / 9

ttaligini aniqlovchi (a,b,c) kesmalar uzunligi, panjara pa- rametrlari yoki qaytarilish davrlari deb ataladi. atomlarning katakchada o'zaro joylashishi atomlarning ushbu fazoviy panjarada joylashuvini to'liq aniqlaydi. г a / 1- rasm. kristall panjaraning ramziy tasviri. kristallarning atomlar faqat panjara tugunlarida (faqat asosiy elementar katakchaning uchlarida) joylashgan oddiy fazoviy panja- ralari va asosiy elementar katakchaning ichida aynan bir xil joylarda ham atomlar joylashgan murakkab fazoviy panjaralarini farqlaydilar. kristallar yoki kristallarning fazoviy panjarasi tuzilishini bayon etish uchun odatda koordinat tizimi tanlab olinadi. uning o'qlari bo'lib, bir nuqtadan (panjara tugunidan) o'tuvchi, kristallning asosiy tugun chiziqlari bilan mos tushuvchi uchta to'g'ri chiziq, (masalan 1- rasmdagi a,b,c vektorlar bilan yo'nalishi mos tushuvchi to'g'ri chiziq- lar), xizmat qiladi. bunda kristallografik tizim o'qlarini kristallning simmetriyasiga mos ra-vishda tanlab olinadi. kristallografik o'qlar tizimida fazoviy panjaraning elementar katakchasi shakli kristallografik o'qlar orasidagi uchta koordinat burchagi a, p, у va panjaraning uchta parametri a, b, c yordamida ifodalanishi mumkin. metallar fazoviy kristall …

3 / 9

etrini o'zaro tengligi a = b ф c bilan ajralib turadi. panjaralarning keltirilgan uch turi ko'plab metallarga taalluqlidir. hajmiy markazlashtirilgan kubsimon katakchali panjaraga masalan, metallar: a- va p- temir, litiy, vanadiy, volfram, molibden, xrom, tantal egadir; alyuminiy, у- temir, oltin, mis, nikel, platina, qo'rg'oshin, kumush metallari tomonlari markazlashtirilgan kubsimon katakchali panjaraga ega; geksagonal zich joylangan katakchali (ya'ni, prizmaning ichida uchta atomga ega bo'lgan, 2- rasm, v) panjara magniy, rux, beriliy, kadmiy, kobalt, a - titan metallarida bo'ladi. 3-rasm. kubsimon katakchada o'tkazilgan tekisliklarning belgilanishi. fazoviy panjaraning elementar katakchalarida (demak, fazoviy panjaraning o'zida ham) o'tkazish mumkin bo'lgan tekisliklarni aniqlash uchun, shuningdek, kristallografik yo'nalishlarni aniq- lash uchun kristallografiyada indekslash tizimi qabul qilingan. bu tizim bo'yicha kubsimon panjara tekisliklarini indekslash yumaloq qavsga olingan uchta raqam bilan amalga oshiriladi. bu raqamlar koordinat o'qlarida tekislik bilan kesilgan kesmalar kattaligiga o'zaro teskari proporsional uchta oddiy sonlardan iborat bo'ladi. bunda kesmalarning o'lchov birligi sifatida panjara parametrlari qabul qilinadi. …

4 / 9

iklasa, bunday deformatsiya elastik deb ataladi. agar tashqi kuchlar keltirib chiqargan jismning shakli va o'lchamlarining o'zgarishi, bu kuchlar olingandan so'ng o'z holida qolsa, bunday deformatsiyani plastik yoki qoldiq (qaytmas) deb ataladi. metallarga bosim bilan ishlov berish usulida detallarni olish xomaki mahsulotni plastik deformatsiyalashga asoslangan. plastik deformatsiya xomaki mahsulotni buzmasdan turib, uning alohida hajmlarini nisbiy siljitish yo'li bilan detalning berilgan shaklini olishga imkon beribgina qolmay, balki xomaki mahsulot materialining mexanik va fizik-kimyoviy xossalariga ham ta'sir ko'rsatadi. elastik deformatsiya metallda atomlarning turg'un muvozanat holatidan chetlatish hisobiga ro'y beradi va potensial energiyaning minimum bo'lishi bilan ajralib turadi. bu chetlanishning kattaligi qo'shni atomlar orasidagi masofadan oshmaydi. elastik deformatsiya atomlararo masofani o'zgarishi natijasida qaytadigan hajm o'zgarishlarini keltirib chiqaradi. hajmning qaytadigan o'zgarishi, masalan, 10 mpa bosim bilan har tomonlama siqilishda po'lat uchun ~ 0,6 %, mis uchun 1,3 % ni tashkil etadi. atomlarni turg'un muvozanat holatidan chetlanishi jismda to'plangan potensial energiyani oshiradi va belgilangan chegaralargacha chetlanish …

5 / 9

yasi mexanizmi. monokristallning plastik deformatsiyasi asosan ikki yo'l: sirpa nish va qiyofadoshlanish bilan bo'lishi mumkin. 5-rasm. geksagonal katakchadagi belgilanishlar. sirpanish kristallning yupqa qatlamlarini yonidagilarga nisbatan parallel siljishdan iborat bo'ladi. harakat qator tekisliklarni yoki oralig'ida plastik deformatsiya elementlari bo'lmagan juda yupqa qatlamlarni (sirpanish yo'llarini) qamrab oladi. sirpanish yo'llari bir-biridan o'rtacha 1 mkm atrofidagi masofada ketma-ket saflanadi, bu vaqtda qo'shni atom tekisliklari orasidagi masofa esa 10 -4 mkm raqami bilan ifodalanishi tajriba yo'li bilan aniqlangan. monokristallning sirpanish yo'li bilan deformatsiyalanishi 6 - rasmda keltirilgan mis va alyuminiy qotishmasi monokristallini cho'zilishga uchragan namunasi fotosuratidan yaqqol ko'rinib turib- monokristallarda sirpanish aniq kristallografik tekisliklar bo'yicha ro'y beradi. bularni sirpanish tekisliklari deyiladi. odatda atomlar joylashuvining eng katta zichligiga ega tekisliklar sirpanish tekisliklari bo'lib hisoblanadi, atomlararo masofalar minimal katta- likka ega bo'lgan yo'nalishlar esa sirpanish yo'nalishi bo'lib hisoblanadi. masalan, yon tomoni markazlashgan kubsimon kristall panjarali metallarda odatda (111) turidagi oktaedr tekisliklari sirpanish tekisliklari hisoblanadi, (101) turidagi yo'nalish …

Want to read more?

Download all 9 pages for free via Telegram.

Download full file

About "metallarni bosim ostida ishlashning fizik asosi"

mavzu: metallarni bosim ostida ishlashning fizik asosi 1.1. metallarning tuzilishi. 1.2. plastik deformatsiya haqida tushuncha. 1.3. monokristallning sovuq plastik deformatsiyasi mexanizmi. 1.1. metallarning tuzilishi barcha metall va qotishmalar kristall tuzilishga ega. kristall tuzilish umuman atomlarning fazoda qonuniyatli va davriy joylashuvi bilan ajralib turadi. bunda har bir atom qo'shnilari bilan bir hil joylashgan bo'ladi. kristallarning rentgenogrammalari ko'rsatishicha, ularda atomlar to'g'ri chiziq va tekisliklar bo'yicha joylashadi va nafaqat atomlarning fazoda o'zaro joylashishini ochib berishni, balki ular orasidagi angstremlarda o'lchanadigan masofani (ia°=i-io~ sm) ham aniqlashga imkon beradi. atomlarning tekisliklar va to'g'ri chiziqlar bo'yicha qonuniyat bilan joylashish...

This file contains 9 pages in PDF format (451.1 KB). To download "metallarni bosim ostida ishlashning fizik asosi", click the Telegram button on the left.

Tags: metallarni bosim ostida ishlash… PDF 9 pages Free download Telegram