mahmud zamaxshariyning “al-unmuzaj fi-n-nahv” asaridagi jinsga oid masala

DOC 7 pages 70.5 KB Free download

7 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 70.5 KB

File type DOC

Pages 7

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 7

mahmud zamaxshariyning “al-unmuzaj fi-n-nahv” asaridagi jinsga oid masala uzoq va sharafli tarixga ega bo’lgan o’zbek xalqi, azaldan o’zining yuksak madaniyati, go’zal qadriyatlari, boy ilmiy merosi bilan butun jahon e’tiborini jalb etib kelmoqda. shu bilan birga ibn sino, mirzo ulug’bek, muhammad al-xorazmiy, mahmud zamaxshariy kabi buyuk mutafakkir olimlarimiz va ular yaratgan bebaho asarlar tarixda ham, bugungi kunda ham, olimlarni lol qoldirib kelmoqda. ular yaratgan asarlar ilm-fan durdonasi sifatida dunyoning eng mashhur muzeylarida, qo’lyozma fondlarida saqlanib kelmoqda va dunyo olimlari tomonidan o’rganilib, ular asosida ko’pgina dissertatsiyalar, ilmiy ishlar va darsliklar yaratilmoqda. shu jumladan, o’rta asrlarning zabardast olimi, vatandoshimiz, mahmud zamaxshariy ham o’zining ko’plab asarlari bilan mashhurdir. allomaning to’liq ismi abul qosim mahmud ibn umar zamaxshariy bo’lib, u hijriy 467-yil rajab oyining 27-kuni (1075-yil 19-mart) xorazmning zamaxshar qishlog’ida tavallud topdi. zamaxshariy haqidagi ma’lumotlar asosan o’rta asr arab manbalarida keltirilgan. otasi unchalik badavlat bo’lmasa-da, savodli, taqvodor, diyonatli kishi bo’lgan va aksar vaqtini qur’on tilovatiyu …

2 / 7

mashur olimlar sharh yozishgan. mahmud zamaxshariy ilmiy merosining gultoji bo’lmish “al mufassal fi-n-nahvi” – “nahv (grammatika) haqida mufassal (batafsil)kitob” asari arab tili grammatikasiga bag’ishlangan mukammal va yuksak darajadagi asarlardan biri, deb hisoblanadi. mazkur asarni alloma hijriy 513-515-yillarda makka shahrida yozib tugallagan. ma’lumki, arab grammatik asarlarida grammatik masalalar an’anaviy tartibda, ya’ni avval sintaksis, keyin morfologiya, so’ngra fonetika bayon qilinar edi. zamaxshariyning “al-mufassal” asari esa bu qoidadan istisno bo’lib, alloma bu asari bilan arab grammatikasini bayon qilishning yangi usuliga asos solgan. asarda grammatik qoidalar so’z turkumlari – ism, fe’l va harflar bo’yicha ko’rib chiqilgan. mazkur asarning har bir qismida ham sintaksis, ham morfologiya masalalari o’rganilgan. asarning so’nggi qismi “idg’om bobi”da fonetika bayon etilgan. mazkur bobda avvalgi uchta bobga kiritilmagan va ayni paytda ikkita, hattoki uchta so’z turkumiga taaluqli bo’lgan so’zlarning xususiyatlari bayon qilingan . mahmud zamaxshariyning arab tili grammatikasiga oid asarlaridan yana biri “al-unmuzaj fi-n-nahv” (“nahv ilmidan namuna”) asaridir. o’rta asrlarning mashhur …

3 / 7

uzaj fi-n-nahv” asaridagi muzakkar va muannas jins haqidagi fikrlarini ko’rib chiqamiz. المُذَكر والمؤنث – muzakkar va muannas المُذَكر ما ليس فيه "التاء التأنيث" والألف المقصورة والألف الممدودة والمؤنث ما فيه اَحَدُهُنَّ كغرفة وحُبْلىَ وحمراء. muzakkar – bu so’zning oxirida “muannas jinsining “t”si” ya’ni "ة" ("التاء التأنيث"), muannas jinsining “a”si ya’ni, "ى" (الألف المقصورة ), muannas jinsining “a”si ya’ni, " اء" (الألف الممدودة ) qo’shimchalari bo’lmaydi. muannasda esa so’zning oxirida shu qo’shimchalardan birortasi qo’yilgan bo’ladi. masalan: غرقة – xona حُبلى – homilador ayol حمراء – qizil و التأنيث على ضربين: حقيقي كتأنيث المرأة والحبلى والناقة وغير حقيقي كتأنيث الظلمة والبشرى. muannas ikki xil bo’ladi: 1. haqiqiy muannas. ya’ni, haqiqiy muannas jinsidagi so’z ma’no jihatdan aynan ayolga ishora qiladi va bunday so’z hech qachon muzakkarda ishlatilmaydi. masalan: المرأة – ayol الحبلى – homilador ayol الناقة - urg’ochi tuya 2. haqiqiy bo’lmagan muannas. ya’ni, bunday so’zlarni biz faqat ko’rinishidan, ya’ni shaklan muannasda ekanligini …

4 / 7

اليوم الشمس طلع اليوم الشمس – bugun quyosh chiqdi deb aytsak yana ham yaxshiroq bo’ladi. chunki, اليوم – bugun so’zini qo’shsak gap yana ham aniqroq bo’ladi. هذا إذا أسند الفعلُ إلى ظاهرِ الاسم المؤنث اما إذا أسند الفعل إلى ضميره فَيَتَعَيَّنُ الحاق العلامة التأنث نحو: الشمس طلعت. agar ism, aniq ko’rinib turgan muannas jinsda bo’lsa, va kesimi fe’l bo’lsa, unda yuqoridagi qoida kabi bo’ladi. ammo, fe’l olmoshga kesim bo’lsa va ismdan keyin kelsa, unda muannaslik belgisi qo’yilishi shart. masalan: الشمس طلعت – quyosh ko’tarildi. bu gap aslida "الشمس هى طلعت" bo’lishi kerak. lekin "هى" olmoshi tushurib qoldirilgan ya’ni yashiringan. التاء تقدر في بَعضِ الاسماء المؤنثة نحو: أرض ونَعْل بِدلِيل: أُرَيْضَةٌ ونَعِيلَةٌ. muannas jinsdagi ba’zi ismlarda muannaslikni bildiruvchi belgi bo’lmasa ham, unda (taqdirida) "ة" - ta marbuta bor deb faraz qilinadi. masalan: أرض – yer نَعْل – oyoq kiyim, shippak agar bu so’zning muannasligiga dalil keltiradigan bo’lsak, ularning kichraytirma shakliga qaraymiz. …

5 / 7

muzakkarda, agar birlikda bo’lsa, muannasda ishlatiladi. masalan: الرجال فعلوا - kishilar bajardilar, (kesimi muzakkar ko’plikda) الرجال فعلت – kishilar bajardilar, (kesimi muannas birlikda) المسلمات جئن – muslima ayollar kelishdi, (kesimi muannas ko’plikda) المسلمات جاءت - muslima ayollar kelishdi, (kesimi muannas birlikda) الأيام مضين- kunlar o’tdi, (kesimi muannas ko’plikda) الأيام مضت – kunlar o’tdi, (kesimi muannas birlikda) ونحو النخل والتمر مما يفرق بينه وبين واحده ب"التاء" يذكر ويؤنث. النخل – xurmo daraxti, التمر – xurmo mevasi, so’zlarini ikkala jinsda ham ishlatsa bo’ladi. faqat muannas jinsda bo’lsa, bu so’zlar donani (yakkalikni) bildiradi. agar muzakkarda bo’lsa umumiylikni bildiradi. ya’ni النخل – so’zi umuman palma daraxti ma’nosida. النخلة – so’zi esa aynan bitta palma daraxti. التمر – umuman xurmo mevasi. التمرة – so’zi aynan bir dona xurmo degan ma’noni anglatadi. shu o’rtada bir narsani aytib o’tish lozimki, arab tilidagi muzakkar yoki muannas jinsiga mansub bo’lgan so’zlar, morfologik ko’rsatkichga ega bo’lmagan muannas jinsdagi so’zlar, hamda …

Want to read more?

Download all 7 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mahmud zamaxshariyning “al-unmuzaj fi-n-nahv” asaridagi jinsga oid masala"

mahmud zamaxshariyning “al-unmuzaj fi-n-nahv” asaridagi jinsga oid masala uzoq va sharafli tarixga ega bo’lgan o’zbek xalqi, azaldan o’zining yuksak madaniyati, go’zal qadriyatlari, boy ilmiy merosi bilan butun jahon e’tiborini jalb etib kelmoqda. shu bilan birga ibn sino, mirzo ulug’bek, muhammad al-xorazmiy, mahmud zamaxshariy kabi buyuk mutafakkir olimlarimiz va ular yaratgan bebaho asarlar tarixda ham, bugungi kunda ham, olimlarni lol qoldirib kelmoqda. ular yaratgan asarlar ilm-fan durdonasi sifatida dunyoning eng mashhur muzeylarida, qo’lyozma fondlarida saqlanib kelmoqda va dunyo olimlari tomonidan o’rganilib, ular asosida ko’pgina dissertatsiyalar, ilmiy ishlar va darsliklar yaratilmoqda. shu jumladan, o’rta asrlarning zabardast olimi, vatandoshimiz, mahmud zamaxshariy ham o’zining...

This file contains 7 pages in DOC format (70.5 KB). To download "mahmud zamaxshariyning “al-unmuzaj fi-n-nahv” asaridagi jinsga oid masala", click the Telegram button on the left.

Tags: mahmud zamaxshariyning “al-unmu… DOC 7 pages Free download Telegram