ámeliy sabaq materialları

DOC 102 pages 1.0 MB Free download

102 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.0 MB

File type DOC

Pages 102

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 102

ámeliy sabaq materialları 1-tema. kirisiw. til haqqinda uliwma túsinik. qaraqalpaq milliy tili, rawajlanıwı hám izertleniwi. álipbe. joba: 1. til, oylaw hám sóylew 2. tildiń xızmetleri 3. jazıw hám onıń xızmeti. 4. qaraqalpaq tiliniń payda bolıwı. 5. qaraqalpaq tilin izertlewge arnalģan miynetler. 6. qaraqalpaq álipbesi tayanısh sózler - til haqqında nızam, milliy til, til nızamınıń áhmiyeti, álipbe, arab, latın, rus grafikası, qaraqalpaq jazıwınıń tariyxı. tilsiz adamzat jámiyetiniń ózi de, adamlardıń bir-biri menen óz-ara qatnas jasawı da, olar tárepinen ásirler dawamında payda etilgen házirgi ekonomikalıq hám mádeniy jetiskenlikler menen baylıqlar da — qullası turmıstag’ı rawajlanıwdıń adam iskerligi nátiyjesinde júzege kelgen barlıq dóretpeleri bolmag’an bolar edi. tilsiz jámiyet, jámiyetsiz til ómir súrmeydi. jámiyet qubılısları ózgergen menen til pútkilley ózgerip ketpeydi. til klasslıq bolmaydı, yag’nıy hár bir topar, klass adamlarınıń óz aldına tili bolmaydı, til hámmesine ortaq boladı, ulıwma xalıqlıq sıpatqa iye. til oylaw menen tikkeley baylanıslı. biz bir nárseni aytatug’ın bolsaq, aldın oylap …

2 / 102

slerge iye boladı. til oylawdıń quralı sıpatında shınlıqtı tanıtıwshılıq, al qatnas quralı sıpatında kommunikativlik xızmetti atqaradı. sonday-aq onda ekspressivlik te xarakter bar. til arqalı tek qarım-qatnas pikirlesip qoymastan, sonıń menen birge onda aytıwshınıń da, tıńlawshınıń da sezimlerine tásir etiwshi mánilik boyawlardı, máselen, kótermelewshi, kúsheyttiriwshi, kishireytiwshi, kemsitiwshi hám t.b. ańlatıw múmkin. bul tildiń materiallıq qurılısına sáykes semantikalıq, grammatikalıq, stilistikalıq kórsetkishler arqalı ańlatıladı. aytayıq “qarag’ım-aw, sen-aq usını al” degen gáptegi — aw, aq — kómekshi sózleriniń, sonday-aq gáptiń mazmunı talap etetug’ın intonaciya mine, usı ekspressivlik ayrıqshalıqlardıń tildegi kórinislerinen ibarat. til sóylew barısında júzege shıg’adı. sóylew ilimiy termin sıpatında aytıw yamasa xabarlaw degen tar mánide g’ana emes, al konkret jag’dayda til arqalı óz-ara qatnastıń jeke iske asıwı, yag’nıy hár bir jámáát ag’zasınıń tilden paydalanıw procesi degendi ańlatadı. máselen, biz hámmemiz de qaraqalpaq tilin bilemiz, usı tilde bir-birimiz benen awızsha yamasa jazba formalarda pikir alısamız. hámmemiz de qaraqalpaq tiliniń cózlik quramı, grammatikalıq qubılısınan, tradiciyalıq …

3 / 102

sóylew jeke xarakterge iye. tildiń jámiyetlik qubılıs bolıwı hám onıń ulıwma xalıqlıq sıpatı til hám oylaw, til hám sóylew, tildiń kelip shıg’ıwı hám millet tilleriniń payda bolıwı hám t.b. usı sıyaqlı ulıwmalıq máseleler ayrıqsha ilim bolg’an ulıwma til biliminde sóz etiledi. al jeke tildiń ózinshelik ózgeshelikleri, onıń seslik sisteması menen sózlik jáne grammatikalıq qurılısı jeke til biliminde izertlenedi. solay etip, til haqqındag’i ilimdi ilimiy terminologiya boyınsha “lingvistika” dep ataytug’ın bolsaq, ol ulıwma til bilimi jáne jekke til bilimi degen tarawlardan quraladı. óz gezeginde jeke til biliminiń ózi de fonetika, leksikologiya, morfologiya, sintaksis usag’an tarawlardan turadı. bul tarawlardıń hámmesi jıynalıp bir janlı sóylew tili haqqında ján-jaqlı mag’lıwmat beredi. dúnya júzinde 3000 g’a (6 mıńg’a shamalas dep te aytıladı, bazı ilimpazlar tárepinen) shamalas til bar dep boljanadı. dúnya júzi tillerinen rus, anglichan, francuz, qıtay, arab hám ispan tilleri rásmiy xalıq aralıq tiller dep tabıladı. bul tiller arqalı xalıq aralıq shólkemler: birlesken millenler …

4 / 102

z ishine qamtıydı. olardıń toparı bir-birine tuwıslas jaqınlıg’ı boyınsha úsh kishi topardı dúzedi: 1) qıpshaq-bolgar kishi toparı, (tatar, bashqurt tilleri). 2) qıpshaq-polovec kishi toparı. (qarayım, qumıq, qarachay-balqar hám qırım-tatar tilleri). 3) qıpshaq-nog’ay kishi toparı. (nog’ay, qaraqalpaq, qazaq tilleri). al, qıpshaq tilleriniń shıg’ıs toparı qıpshaq-qırg’ız kishi toparı: qırg’ız, altay (oypat) tillerin óz ishine aladı. qaraqalpaq xalqınıń payda bolıwınan baslap-aq qaraqalpaq tili olardıń biri-biri menen qarım-qatnas jasaw, oyların tásirli jetkerip beriw xızmetlerin atqarıp keldi. sol dáwirlerden-aq qaraqalpaq xalqı óziniń “qırıq qız”, “alpamıs”, “sháryar”, “edige”, “er ziywar”, “qoblan”, “qurbanbek” h.t.b. kóplegen dástanların, ertek, ańız-áńgimelerin óziniń ana tilinde dóretip,aytıp, atadan-balag’a miyras qaldırdı. jiyen jıraw, kúnxoja, ájiniyaz, berdaq, ótesh sıyaqlı sóz zergerleri bolsa ózleriniń shıg’armaların usı qaraqlpaq tilinde dóretti. hár qanday tildiń rawajlanıwı sol tilde jazıwdıń payda bolıwı menen tikkeley baylanıslı. qaraqalpaqlar burın chagatay dep atalǵan (xiii—xvi ásirlerde) ádebiy tilden paydalanıp kelgen. sonday-aq qaraqalpaq xalqınıń turmısında túrkiy dep atalatug’ın jazba ádebiy til de qollanıldı. bul …

5 / 102

arı 19-ásirde-aq qaraqalpaqlarda jazıw-sızıwdıń bolg’anın jáne de ayqınlastıra túsedi. jazba túrde dóretilgen qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatı shıg’armalarınıń tiline ser salsaq, olardıń tili házirgi zaman qaraqalpaq ádebiy tili menen, kishigirim fonetikalıq, leksikalıq, grammatikalıq ózgesheliklerdi esapqa almag’anda, sáykes keledi. qaraqalpaq tili 1920-jıllarģa deyin izertlenbedi, biraq qaraqalpaq tiliniń turkiy tilleri qatarınan alatug’ın ornı haqqında ag’a-ini adelungler, a.balbi, g.vamberi, n.f.katanov, rizakuli mırza hám basqalardıń miynetlerinde sóz etiledi. 1924-jılı qaraqalpaq jazıwı reformalanģan arab alfavitine tiykarlandı, al 1925-jıldan baslap qaraqalpaq tilinde birinshi oqıw quralları shıg’arıla basladı. (c.májitov. “álipbe”, tashkent, 1925; c.májitov. “egedeler sawatı”, 1925). professor n.a.baskakovtıń avtorlıg’ında 1931-jılı tórtkúl qalasında rus tilinde baspadan shıg’arılg’an “qaraqalpaq tiliniń qısqasha grammatikası” kitabın eń dáslepki qaraqalpaq tilin izertlewge arnalg’an ilimiy miynet retinde kórsetiw múmkin. c.e.malovtıń “qaraqalpaq tili haqqında maģlıwmat”, professor e.d.polivanovtıń “qaraqalpaq tiliniń ayırım fonetikalıq ózgeshelikleri” (tashkent, 1933) degen kólemli maqalaların kórsetiwge boladı. n.a.baskakovtıń 1951-jılı “karakalpakskiy yazık” degen ilimiy miyneti basılıp shıqtı. qaraqalpaq tilin izertlewshi jergilikli ilimpazlar k.ubaydullaev, a.esemuratov, k.berdimuratov, a.qıdırbaev, …

Want to read more?

Download all 102 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ámeliy sabaq materialları"

ámeliy sabaq materialları 1-tema. kirisiw. til haqqinda uliwma túsinik. qaraqalpaq milliy tili, rawajlanıwı hám izertleniwi. álipbe. joba: 1. til, oylaw hám sóylew 2. tildiń xızmetleri 3. jazıw hám onıń xızmeti. 4. qaraqalpaq tiliniń payda bolıwı. 5. qaraqalpaq tilin izertlewge arnalģan miynetler. 6. qaraqalpaq álipbesi tayanısh sózler - til haqqında nızam, milliy til, til nızamınıń áhmiyeti, álipbe, arab, latın, rus grafikası, qaraqalpaq jazıwınıń tariyxı. tilsiz adamzat jámiyetiniń ózi de, adamlardıń bir-biri menen óz-ara qatnas jasawı da, olar tárepinen ásirler dawamında payda etilgen házirgi ekonomikalıq hám mádeniy jetiskenlikler menen baylıqlar da — qullası turmıstag’ı rawajlanıwdıń adam iskerligi nátiyjesinde júzege kelgen barlıq dóretpeleri bolmag’an bolar edi. tilsiz jámiyet, jámi...

This file contains 102 pages in DOC format (1.0 MB). To download "ámeliy sabaq materialları", click the Telegram button on the left.

Tags: ámeliy sabaq materialları DOC 102 pages Free download Telegram