nomerlashning turli sistemalari. o’nli pozitsion sistema

DOCX 8 pages 19.1 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 19.1 KB

File type DOCX

Pages 8

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

mavzu : nomerlashning turli sistemalari. o’nli pozitsion sistema reja : 1. sanoq sistemalari, pozitsion va nopozitsion sanoq sistemalari 2. sanoq sistemalari 3. pozitsiyali va pozitsiyali bo‘lmagan sanoq sistemalari barcha mavjud tillar kabi sonlar tili ham mavjud bo‘lib, u ham o‘z alifbosiga ega. mazkur alifbo hozir jahonda qo‘llanilayotgan 0 dan 9 gacha bo‘lgan o‘nta arab raqamlaridir, ya’ni: 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9. bu tilda o‘nta belgi (raqam) bo‘lganligi uchun ham, bu til o‘nlik sanoq sistemasi deb ataladi. bizning kundalik hayotimizda qo‘llanilayotgan o‘nlik sanoq sistemasi hozirgidek yuqori ko‘rsatkichni tez egallamagan. turli davrlarda turli xalqlar bir-biridan keskin farqlanuvchan sanoq sistemalaridan foydalanganlar. masalan, 12 lik sanoq sistemasi juda keng qo‘llanilgan. uning kelib chiqishida albatta tabiiy hisoblash vositasi - qo‘limizning ahamiyati katta. bosh barmog‘imizdan farqli qolgan to‘rttala barmog‘imizning har biri 3 tadan, ya’ni hammasi bo‘lib 12 ta bo‘g‘indan iboratdir. mazkur sanoq sistema izlari hanuzgacha saqlanib qolgan. masalan, inglizlarda uzunlikni o‘lchash birligi: 1 fut = 12 dyum=30 sm, pul birligi …

2 / 8

ardan foydalaniladi?- degan savolga javob aniq: raqamlardan keyin lotin alifbosidagi bosh harflardan foydalaniladi. shunday qilib, o‘n ikkilik sanoq sistemasida raqamlar 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, a, b kabi; o‘n oltilik sanoq sistemasida esa 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, a, b, c, d, e, f kabi yoziladi. kompyuterlarda boshqa sanoq sistemalaridan quyidagi imkoniyatlari bilan farqlanuvchi ikkilik sanoq sistemasidan foydalaniladi: uni ishlashini tashkil etish uchun ikki turg‘un holatli qurilmalar zarur ( tok bor – tok yo‘q, magnitlangan yoki magnitlanmagan); axborotni ikki holat orqali tasvirlash ishonchli va ta’sirlarga chidamli; ikkilikdagi arifmetika boshqalaridan sodda. ikkilik sanoq sistemasining asosiy kamchiligi – sonlardagi xona(razryad)larning juda tez ortib ketishidir. o‘nlik sanoq sistemasidan ikkilikka va teskari o‘tkazishlarni kompyuterning o‘zi bajaradi. lekin kompyuterning imkoniyatlaridan oqilona foydalanish uchun uning tilini tushunish zarur bo‘ladi. shular sababli sakkizlik va o‘n oltilik sanoq sistemalari ishlab chiqilgan. bu sistemalardagi sonlar o‘nlik sanoq sistemasi kabi …

3 / 8

ni ixtiyoriy tartibda joylashtirish mumkin bo‘lgan, chunki yozilgan sonning qiymati tartibga bog‘liq emas. bunday yozuvda belgi holatining ahamiyati bo‘lmaganidan, mos sanoq sistemasi nopozitsion sistema deb ataladi. qadimgi misrliklar, yunonlar va rimliklarning sanoq sistemasi nopozitsion edi. nopozitsion sanoq sistemasi qo‘shish va ayirish amallari uchun ozgina yarasada, ko‘paytirish va bo‘lish uchun butunlay yaroqsiz edi. ishni osonlashtirish maqsadida hisob taxtalari – abaklar ishlatilar edi. hozirgi zamon cho‘tlari abakning o‘zgargan ko‘rinishidir. qadimgi bobilliklarning sanoq sistemasi dastlab nopozitsion edi, keyinchalik ular belgilarni yozish tartibida ham informatsiya borligini sezishib, undan foydalanishga o‘rganishdi va pozitsion sanoq sistemasiga o‘tishdi. bunda biz hozir qo‘llayotgan sistemadan (raqamning o‘rni bir xonaga siljitilganda uning qiymati 10 martaga o‘zgaradigan o‘nli sanoq sistemadan) farqli, bobilliklarda belgi bir xonaga siljitilganda sonning qiymati 60 marta o‘zgarar edi (bunday sanoq sistemasi oltmishli sistema deb ataladi). uzoq vaqtgacha bobilning sanoq sistemasida nol belgisi, ya’ni bo‘sh qolgan xonaning belgisi yo‘q edi. odatda, sonlarning tartibi ma’lum bo‘lganidan bu noqulay emas …

4 / 8

ifodalanadi: n =an pn + an-1 pn-1+ ... + a1 p1 + a0 p0 + a-1 p-1 + ... + a-m p-m ko‘phad ko‘rinishida ifodalangan shu sonni (an an-1 … a1 a0 a-1 … a-m )p kabi yozish ham mumkin (n va m – sonning butun va kasr qismi honalari (razryadlari) soni). sonning bu kabi ifodalanishida har bir raqam qiymati o‘z o‘rniga qarab turli xil bo‘ladi. masalan, o‘nlik sanoq sistemasida 98327 sonida 7 – raqami birlikni, 2 – o‘nlikni, 3 – yuzlikni, 8 – minglikni, 9 – o‘n minglikni ifodalaydi (bu hol faqat o‘nlik sanoq sistemasida): 98327 = 9 ´ 104 + 8 ´ 103 + 3 ´ 102 + 2 ´ 101 + 7 ´ 100 . biror boshqa p – asosli sanoq sistemasida a0, a1, a2 … raqamlar a0, a1p, a2p2,… qiymatlarni bildiradi. bunday ko‘rinishda tuzilgan sanoq sistemalari pozitsiyali sanoq sistemalari deyiladi. ma’lumki, sanoq sistemasidagi raqamlar tartiblangan bo‘ladi. …

5 / 8

sistemada maxsus belgilar to‘plami kiritilgan bo‘lib, ixtiyoriy son shu belgilar ketma-ketligidan iborat bo‘ladi. rim sanoq sistemasida bir (1) besh (5) o‘n (10) ellik (50) yuz (100) besh yuz (500) ming (1000) – – – – – – – i belgi bilan; v belgi bilan; x belgi bilan; l belgi bilan; c belgi bilan; d belgi bilan; m bilan belgilanadi. bu belgilar va ularning kombinatsiyasi yordamida turli sonlarni hosil qilinadi. masalan, 1 dan 3 gacha - i, ii, iii kabi, to‘rt (4) – iv , 5 – v tarzida ifodalanadi. bu yerda 4 sonini yozish uchun 5 sonidan 1 sonini ayirib yoziladi, ya’ni i belgi v dan oldinga qo‘yilsa ayirish ma’nosini, agar keyinga qo‘yilsa qo‘shishni anglatadi. umumiy holda: 6 – vi, 7 – vii, 400 – cd, 600 – dc ko‘rinishda ifodalanadi. rim sanoq sistemasida yozilgan sonlarni o‘nlik sanoq sistemasiga quyidagicha o‘tkazish mumkin: vi v i 5 + 1 = 6 …

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "nomerlashning turli sistemalari. o’nli pozitsion sistema"

mavzu : nomerlashning turli sistemalari. o’nli pozitsion sistema reja : 1. sanoq sistemalari, pozitsion va nopozitsion sanoq sistemalari 2. sanoq sistemalari 3. pozitsiyali va pozitsiyali bo‘lmagan sanoq sistemalari barcha mavjud tillar kabi sonlar tili ham mavjud bo‘lib, u ham o‘z alifbosiga ega. mazkur alifbo hozir jahonda qo‘llanilayotgan 0 dan 9 gacha bo‘lgan o‘nta arab raqamlaridir, ya’ni: 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9. bu tilda o‘nta belgi (raqam) bo‘lganligi uchun ham, bu til o‘nlik sanoq sistemasi deb ataladi. bizning kundalik hayotimizda qo‘llanilayotgan o‘nlik sanoq sistemasi hozirgidek yuqori ko‘rsatkichni tez egallamagan. turli davrlarda turli xalqlar bir-biridan keskin farqlanuvchan sanoq sistemalaridan foydalanganlar. masalan, 12 lik sanoq sistemasi juda keng qo‘llanilgan. uning kelib ...

This file contains 8 pages in DOCX format (19.1 KB). To download "nomerlashning turli sistemalari. o’nli pozitsion sistema", click the Telegram button on the left.

Tags: nomerlashning turli sistemalari… DOCX 8 pages Free download Telegram