aral tabiyiy geografiyalıq okrugine sipatlama

DOCX 15 pages 37.5 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 37.5 KB

File type DOCX

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

tema:aral tabiyiy geografiyaliq okrugine sipatlama. reje. i.kirisiw. ii.tiykarǵi bólim. a)aral tabiyiy geografiyaliq okrugine uluwma sipatlama. b)aral okrugi aymaqlari ham tabiyiy apatlar. iii.juwmaqlaw. iv.paydalanilǵab ádebiyatlar. kirisiw. aral tábiyiy geografiyalıq úlkesi turan tegisliginiń oraylıq bóliminde, ústirt úlkesi menen qızılqum úlkesi arasında jaylasqan. ol arqada qazaqstan menen, qubla-shıģista qızılqum, qublada tómengi ámiwdárya, batista ústirt úlkeleri menen shegaralasadı. aral hám aralboyı haqqındaǵı dáslepki maǵlıwmatlardı eramızģa shekemgi ii ásirde jasagan geograf klavdiy ptolemey jazıp qaldırǵan. ol dúzgen "dúnya kartası"nda házirgi aral teńizi ornında "oks" kóli súwretlengen. ix ásirde jasagan arab alımı ibn xurdodbex ámiwdárya "kurdar" kóline quyilgan dese, x ásirde jasagan al-masudiy házirgi aral kólin "jurjoniya," al beruniy bolsa "xorezm" kólin dep atagan. francuz geografi delildin 1723-jılı dúzgen kartasında aral oypatlıǵında jaylasqan suw basseynin birinshi márte "aral" dep ataǵan.aral teńiziniń túbi tektonikalıq háreketler tásirinde shógiw nátiyjesinde payda bolgan. aral shókpesiniń dáslepki ámiwdárya hám sırdárya suwı menen tolıwı eramızǵa shekemgi i mıń jıllıqtıń birinshi yarımında júz …

2 / 15

i qáliplesken, kól bóliminde tiri duzlaqlar poyası payda bolǵan. solay etip, burınǵı teńizdiń qurıǵan bóliminde ózine tán tábiyǵıy komponentlerge iye bolǵan jańa "aralqum" shóli payda boldı. araldıń qurıǵan bóliminde bir-birinen ajıralıp qalgan úsh aral - arqa, shigis hám batis arallar saqlanıp qalgan edi. biraq sońǵı jılları puwlanıw sebepli shıǵıs aral suwınıń qáddi tómenlep, házir qurıp qalıp, ornı duzlaq, duzlaq-batpaqqa aylanıp qaldı. batıs bólimindegi salıstırmalı tereń kól belgili waqıtqa shekem saqlanıp qalıwı múmkin. aral tabiyiy geografiyaliq okrugine uluwma sipatlama. aral teńiziniń qurıǵan bólegi duz mákanına aylanıp, qorshaǵan ortalıqqa úlken qáwip tuwdırmaqta. samal duzlardı tarqatıwı aqıbetinde aralboyı aymaqlarına duz mayın jawıp atır. bul bolsa ekonomikaǵa, xalıqtıń salamatlıǵına unamsız tásir etpekte. araldıń qurıǵan bóliminen duz aralas shań-shań uzaq aralıqqa, hátteki, orta aziya tawlarındaǵı muzlıqlardıń betine túsip, onıń eriwin tezlestirmekte. duz jawını, ásirese, oǵan jaqın aymaqlarǵa úlken ekonomikalıq hám ekologiyalıq zıyan keltirmekte.úlkenin jer ústi dúzilisi. araldıń qurıǵan bólimi jer ústi dúzilisine qaray átirapındaǵı aral …

3 / 15

a temperatura 7,5-10,5°c ti quraydı. qısta úlke arqa-shıǵıs hám arqa suwıq hám qurgaq samallar tásirinde bolıp, temperaturası tómenlep ketedi. aral úlkesinde yanvar ayınıń ortasha temperaturası moynaqta -5 -7°c ti quraydı. qısta ayırım jılları eń tómen temperatura -32°c qa jetedi. jazda iyul ayınıń ortasha temperaturası moynaqta +28°c bolıp, ıssı temperatura +38 +42°c qa jetedi.sońǵı jılları aral suwınıń qáddiniń tómenlewi nátiyjesinde qıs suwıp, jazda temperatura kóterilip barmaqta. moynaqta 1960-jılı yanvar ayınıń ortasha temperaturası -4°c bolgan bolsa, házir -8°c di quramaqta. úlkede may ayınan baslap arqa-batıstan, batıstan esiwshi hawa massası tásirinde hawa jıllılap, jawın-shashınlar baslanadı. úlkege jılına ortasha 80-100 mm átirapında jawın jawıp, onıń 45 procenti báhárge, 10-11 procenti jazga tuwra keledi. topiraqları. aral teńizi ornında suwdan bosaǵan aymaqlardıń topıraq qaplamı ózine tánligi menen ajıralıp turadı. bul ózine tánlikti topıraqta duzlardıń toplanıwı, olardıń shorlanǵanlıǵı hám úlken aymaqta shorlaqlardıń bar ekenliginde kóriw múmkin. úlke aymaǵınıń 80-90 procent aymaǵındaǵı topıraqlar oǵada shorlanǵan. araldıń sheginiwi sebepli …

4 / 15

anda, shorlaqlar, shorlaq-batpaqlı jerlerdiń kópligi hám de haywanlar ushin zárúr bolgan dushshi suwdıń joqlıǵı, ósimliklerdiń azlıǵı sebepli haywanlardıń sanı hám túri júdá az. úlkede jırtqısh, qum tıshqan, qos ayaqlı, tasbaqa, túlki, qasqır hám quslar ushiraydı. úlke tábiyatın qorǵaw. araldıń sheginiwi aqıbetinde payda bolǵan qurǵaqlıq betinen qum tasqınları hám duz aralas shań-tozań tarqalıp, hawanı pataslap "duz jawın" jawadı. bul, óz gezeginde, qorshaǵan ortalıqtıń tábiyatın pataslandırıp, hám ekonomikalıq, hám ekologiyalıq mashqalalardı keltirip shıǵarmaqta. sol sebepli bul procestiń aldın alıw, tábiyattı qorǵaw ushın tómendegi wazıypalardı ámelge asırıw kerek: qum tasqınlarınıń aldın alıw ushın samal kúshiniń tásirin azaytıw maqsetinde hár qıylı tosıqlar, atap aytqanda, bógetler, kulisalar qurıw; eol relyefi bar bolgan hám duz tarqalıwı múmkin bolgan aymaqlarda fitomelioraciya ilajların ámelge asırıw; jaylaw araldıń qurıǵan bólimi landshaftın belgili bir jerde tábiyiy halında qorǵaw jáne ayrıqsha aymaq sıpatında (kelgusi áwlad ushın) saqlap qalıw. aral tábiyiy geografiyalıq úlkesinen nátiyjeli paydalanıwdıń tómendegi imkaniyatları bar: aral túbinde júdá úlken …

5 / 15

neogenniń aqırı (pliocen) da qáliplesken. geologlardıń pikirinshe, sol dáwirde moynaq yarım ataw - vozrojdeniye - barsakelmes atawları boylap meridianal bagıtta ustyurt chinkiniń payda boliwi baslangan. aral shókpesin birinshi márte joqarı pliocenda, kaspiydiń aqshagil transgresciyası dáwirinde suw basqan. aqshagildiń kólteńiz jatqızıqları (mergel, saz, qum, qumtaslar) o.daǵı qwshxanataw hám beltaw biyikliklerinde saqlanǵan. kaspiydiń apsheron transgresciyası dáwirinde aral shókpesin ekinshi márte suw basqan, oniń jatqızıqları (qalin qum-gil) ámiwdárya deltasında tórtlemshi dáwir jatqızıqları astında bar. orta sherekli dáwirde ámiwdárya arqa tárepke burıladı. 2-mıń jıllıqtıń ekinshi yarımında ámiwdárya aral shókpesine quyilgan hám dáryanıń házirgi yaki aral deltası payda bolıp, nátiyjede hárekettegi qumlar (barxanlar), ayırım jerlerde tóbe hám kishi shegarali qum formaları payda bola baslagan. sol dáwirde ámiwdáryanıń aqchadarya deltası payda bolgan. ol arqa hám arqa-shıgista sırdáryanıń qáddi. janadarya deltası menen birlesken. házirgi qum relyef formaları pliocenniń saz, qumtas, mergel, taw jınıslarınan quralgan qaldıq biyiklikler (buzgúl - 95 m, uchtagan - 414 m, jomontov - 102 …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "aral tabiyiy geografiyalıq okrugine sipatlama"

tema:aral tabiyiy geografiyaliq okrugine sipatlama. reje. i.kirisiw. ii.tiykarǵi bólim. a)aral tabiyiy geografiyaliq okrugine uluwma sipatlama. b)aral okrugi aymaqlari ham tabiyiy apatlar. iii.juwmaqlaw. iv.paydalanilǵab ádebiyatlar. kirisiw. aral tábiyiy geografiyalıq úlkesi turan tegisliginiń oraylıq bóliminde, ústirt úlkesi menen qızılqum úlkesi arasında jaylasqan. ol arqada qazaqstan menen, qubla-shıģista qızılqum, qublada tómengi ámiwdárya, batista ústirt úlkeleri menen shegaralasadı. aral hám aralboyı haqqındaǵı dáslepki maǵlıwmatlardı eramızģa shekemgi ii ásirde jasagan geograf klavdiy ptolemey jazıp qaldırǵan. ol dúzgen "dúnya kartası"nda házirgi aral teńizi ornında "oks" kóli súwretlengen. ix ásirde jasagan arab alımı ibn xurdodbex ámiwdárya "kurdar" kóline quyilgan dese, x ásirde...

This file contains 15 pages in DOCX format (37.5 KB). To download "aral tabiyiy geografiyalıq okrugine sipatlama", click the Telegram button on the left.

Tags: aral tabiyiy geografiyalıq okru… DOCX 15 pages Free download Telegram