yozuv va til haqida umumiy ma'lumotlar

DOCX 13 pages 128.8 KB Free download

13 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 128.8 KB

File type DOCX

Pages 13

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 13

2-mavzu. til va yozuv reja: 1. yozuv haqida umumiy tushuncha. 1. o‘zbek yozuvlari tarixi 1. grafika, orfografiya yozuv-muayyan bir tilda qabul etilgan va kishilar o‘rtasidagi muloqotga xizmat qiladigan yozma belgilar yoki tasvirlar tizimi. yozuv tildan ancha keyin paydo bo‘lgan (tovush tili 400-500 ming yillar ilgari yuzaga kelgan, yozuvning paydo bo‘lganiga esa iv-v ming yillar bo‘lgan). yozuv og‘zaki tilga nisbatan ikkilamchi, qo‘shimcha aloqa vositasi bo‘lsa-da, unga qaraganda ko‘p afzalliklarga ega. tilning vazifasi yozuvsiz amalga oshishi mumkin emas. ayniqsa, tilning insoniyat qo‘lga kiritgan tajriba-bilimlarni saqlash va avlodlarga yetkazishdan iborat vazifasi bevosita yozuv orqali bajariladi.kishilik jamiyati yaratgan bilim va tajribalar, kashfiyotlar, so‘z san’ati durdonalari va boshqa qimmatli axborotlarning barcha-barchasi avlodlardan avlodlarga yozuv orqali yetib boradi. rasmli yozuv ya’ni piktografiya yozuv yaratish yo‘lidagi birinchi qadam bo‘lgan. piktografik yozuvni ibtidoiy tasviriy san’at ichida yuzaga kelgan deyish mumkin. toshlarga, suyaklarga, g‘or devorlariga o‘yib ishlangan xilma-xil hayvonlarning rasmlari, umumiy mazmunga birlashuvchi tasviriy lavhalar – bularning bari piktografik …

2 / 13

in yozuvi bo‘lib, u mil.av. ii ming yilliklarning o‘rtalarida paydo bo‘lgan. tildagi so‘zlar soniga qaraganda bo‘g‘inlar soni ancha kam, shuning uchun ham bo‘g‘in yozuvi sezilarli darajada oz belgilar tizimi bilan ish ko‘radi. harf-tovush yozuvining shakllanishi, yozuv taraqqiyoti tarixida inqilob bo‘lgan. bu yo‘nalishdagi ilk yozuv finikiya yozuvidir. finikiya alifbosining paydo bo‘lishi insoniyat uchun yozuvni takomillashtirish borasida olg‘a qo‘yilgan qadam bo‘lgan. birinchi marta sof tovush yozuvi, sanoqli harflardan iborat mukammal alifboning yuzaga kelishi jamiyatdagi yozuvni biladigan kishilar doirasini kengaytirib yuborgan. shuning uchun ham finikiy yozuvi juda tezlik bilan boshqa xalqlar orasida ham tarqalgan. bu jarayon mil.av. ix asrdan boshlangan. finikiyaliklar bilan iqtisodiy va madaniy aloqada bo‘lgan qo‘shni xalqlar mazkur yozuv bilan tanishib, tez orada uni o‘z tillariga moslashtirib olganlar. hozirgi kunda bizga ma’lum bo‘lgan harf-tovush tizimidagi yozuvlarning 4/5 qismidan ko‘prog‘i finikiya yozuvidan kelib chiqqan. shumerda (mesopotamiya) mil.av. iv ming yillikda mixsimon iyeroglif yozuvi kashf qilingan. shumer yozuvlari suratli yozuvlar bo‘lib, aytmoqchi bo‘lgan …

3 / 13

rat yozuv bo‘lgan. hind yozuvi taxminan 400 yoki 250-300 belgi rasmdan iborat bo‘lgan, shumer va xett yozuviga o‘xshatiladi. mil.av. v asrdan boshlab hindlar braxmi, kxaroshtxi, aramey, gupta yozuvidan foydalanganlar. xitoy iyeroglifi mil.av. ii ming yillikda kashf etilgan, 2 mingga yaqin iyeroglif bo‘lgan. xan davrida iyerogliflar soni 18 mingtaga yetgan. hozirgacha qisman o‘zgarishsiz saqlangan. dastlab xitoyliklar suyak, yog‘och, cho‘p, teri va bambuk daraxtidan tayyorlangan taxtachalarga yozishgan, v asrdan boshlab ipak shoyi parchasiga yozganlar. krit-mikenda mil.av. iii-ii ming yilliklarda a va b chiziqli yozuv mavjud bo‘lgan. 1953-yilda ingliz olimlari ventris va chadvik b chiziqli krit yozuvlarini o‘qishga muvaffaq bo‘lgan. etrusk, osk, lotin yozuvlari mil.av. viii-vii asrlarda yaratilgan. dunyo alifbolari asosan finikiya alifbosidan kelib chiqqan. finikiya alifbosi asosida oromiy yozuvi, eron ahamoniylari yozuvi va parfiya yozuvi kelib chiqqan. oromiy yozuvi asosida mil.av. iii-ii asrlarda sug‘d yozuvi shakllandi, bu yozuv qoldiqlari panjikent yaqinidagi qal’ai mug‘dan, sharqiy turkistonning turfon shahri yaqinidan, afrosiyob yodgorligidan topilgan. oromiy …

4 / 13

an manjur hamda mo‘g‘ul yozuvlari shakllangan. 2.o‘zbek yozuvlari tarixi. arab yozuvi qadimiy turkiy yozuvi kirill yozuvi lotin yozuvi markaziy osiyoda eng qadimgi davrlarda yashagan qabilalar to'g'risidagi dastlabki ma'lumotlar grek, eron, xitoy tarixchilari va yozuvchilari asarlarida, toshlarda bitib qoldiril-gan yozuvlar va boshqa materiallarda bayon qilingan. markaziy osiyo xalqlari, jumladan, o'zbek xalqi qadimda turli yozuvlardan foydalanib kelgan. o'zbek yozuvlari tarixida amalda ishlatib kelingan asosiy yozuv tizimini fonografik, ya'ni tovush yozuvi, harfiy yozuv yoki alfavit tashkil etgan. o'zbek xalqi markaziy osiyoning boshqa xalqlari singari oromiy, yu-non, karoshta, sug'd, xorazm, kushon, eftalit, pahlaviy, suriya, hind, o'rxun (runik), uyg'ur, arab, lotin, kirill kabi bir qancha yozuvlardan foydalangan. o'rxun-runik yozuvini barcha turkiy xalqlar birgalikda ijod qilgan. sobiq sho'rolar davrida deyarli barcha sharq xalqlari bilan bir qatorda avval lotin, keyinchalik esa rus grafikasiga asos-langan yozuvni qabul qilish o'zbek xalqi hayotida o'ziga xos hodisa bo'ldi. eramizdan avvalgi vi-iv asrlarda markaziy osiyoning eron-ga yaqin hududlarida rasmiy yozuv sifatida klinopis …

5 / 13

ri haqida dastlab xviii asrning boshlarida rus xizmatchisi remezov xabar berdi. keyinroq shved ofitseri iogann stralenberg shu daryo havzasida noma'lum yozuvli tosh borligini qayd etadi. bu haqda olim messershmidt ham o'z asarlarida ma'lumot berib o'tadi. ammo uzoq vaqt davomida olimlar bu yodgorliklarni o'qishga, uning qaysi xalqqa tegishli yodgorlik ekanligini aniqlashga muvaffaq bo'la olmadilar. xix asrning birinchi choragida «сибирскийвестник» («sibir xabarlari») jurnalida grigoriy spasskiyning yenisey yodgorliklari haqida maqolasi bosiladi. bu maqola lotin tiliga tarjima qilinib, ko'p mamlakatlarning olimlariga ma'lum bo'ladi. lekin turli mamlakat olimlari uni turlicha talqin qila bosh-laydilar. 1890 yilda fin-ugor ilmiy jamiyati o'rxun daryosiga arxeologik ekspedisiya uyushtiradi. 1891 yil esa rossiya fan-lar akademiyasi akademik v.v.radlov boshchiligida o'rxunga katta ekspedisiya yubordi. 1892 yilda bu ekspedisiyaning ish natijalari ikkita atlas holida nashr qilinib, ularda noma'lum yozuv yodgorliklarining surati, ular topilgan joylarning tarhi, xaritasi va boshqa ma'lumotlar berilgan edi. yodgorliklarning birinchi bo'lib daniyalik olim vilgelm tomsen o'qishga muvaffaq bo'ldi. u bu yodgorliklarni …

Want to read more?

Download all 13 pages for free via Telegram.

Download full file

About "yozuv va til haqida umumiy ma'lumotlar"

2-mavzu. til va yozuv reja: 1. yozuv haqida umumiy tushuncha. 1. o‘zbek yozuvlari tarixi 1. grafika, orfografiya yozuv-muayyan bir tilda qabul etilgan va kishilar o‘rtasidagi muloqotga xizmat qiladigan yozma belgilar yoki tasvirlar tizimi. yozuv tildan ancha keyin paydo bo‘lgan (tovush tili 400-500 ming yillar ilgari yuzaga kelgan, yozuvning paydo bo‘lganiga esa iv-v ming yillar bo‘lgan). yozuv og‘zaki tilga nisbatan ikkilamchi, qo‘shimcha aloqa vositasi bo‘lsa-da, unga qaraganda ko‘p afzalliklarga ega. tilning vazifasi yozuvsiz amalga oshishi mumkin emas. ayniqsa, tilning insoniyat qo‘lga kiritgan tajriba-bilimlarni saqlash va avlodlarga yetkazishdan iborat vazifasi bevosita yozuv orqali bajariladi.kishilik jamiyati yaratgan bilim va tajribalar, kashfiyotlar, so‘z san’ati durdonalari va b...

This file contains 13 pages in DOCX format (128.8 KB). To download "yozuv va til haqida umumiy ma'lumotlar", click the Telegram button on the left.

Tags: yozuv va til haqida umumiy ma'l… DOCX 13 pages Free download Telegram