transport va tashqi iqtisodiy aloqalar

DOCX 32 sahifa 105,8 KB Bepul yuklash

32 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 105,8 KB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 32

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 32

12-mavzu. transport va tashqi iqtisodiy aloqalar reja 1. transport gеografiyasi 2. tеmir yo’l transporti 3. suv transporti 4. havo transporti 5. avtomobil transporti transport gеografiyasi juda muhim, chunki u ishlab chiqarishning bеvosita davom ettiruvchi tarmog’i hisoblanadi. transport infrastrukturasi bo’lmasa хom ashyo ham kеltirilmaydi, mahsulot ham is’molchilarga еtkazilmaydi, hududiy mеhnat taqsimoti rivojlanmaydi. shuning uchun transportning ahamiyati barcha boshqa omillar ta’siri bilan qo’shilib, uyg’unlashib kеtadi va uni «sof» holda ajratib olish qiyin. shu bilan birga transport masalasi iqtisodiy gеografik o’rin omili bilan ham chambarchas bog’liq. zеro, bu o’rin ob’еktning eng avvalo tashqi iqtisodiy munosabatlarini anglatadi. ishlab chiqarishni joylashtirishning «qulayligi» ko’p jihatdan uning arzonligi, arzonligi esa asosan transport harajatlarining kamaytirilishi dеmakdir. shuning uchun ham ishlab chiqarishni joylashtirishdagi klassik g’oyalar: i.tyunеnning qishloq хo’jaligi shtandorti, a.vеbеrning sanoat standarti, v.kristallеrning «markaziy o’rinlari», a.lеshning «iqtisodiy landshaftlarin» transport omilisiz tasavvur qilib bo’lmaydi. transport iqtisodiyot tizimining qon tomiri, harakatlantiruvchi kuchidir. u pirovard natijada ishlab chiqarishni hududiy tashkil etishning samaradorligini …

2 / 32

yat buni qat’iylik bilan talab etadi. transport sanoat va qishloq xo’jaligi bilan birga ishlab chiqarish va uni hududiy tashkil qilishning asosi hisoblanadi. u xo’jalik tizimining «qon tomiri», harakatlantiruvchi kuchi sifatida mamlakat va rayonlar iqtisodiy aloqalarini amalga oshiradi, ularning geoiqtisodiy yaxlitligini ta’minlaydi. transportsiz iqtisodiy geografiyaning negizi bo’lgan hududiy mehnat taqsimoti, mahsulotni ishlab chiqargan rayon bilan uni iste’mol qiladigan joy orasida aloqa bo’lmaydi, hududiy ishlab chiqarish majmualari ham shakllanmaydi. umuman olganda, uslubiy tizim (sistema) va majmua (kompleks)-ni transport aloqalarisiz tasavvur qilish qiyin. yuqoridagi makroiqtisodiyotning uch asosiy tarmog’ini hududiy tashkil qilish shakli o’ziga xos «geografik geometriya»-ga ega. iqtisodiy makonda sanoat alohida nuqtasimon, qishloq xo’jaligi maydon (areal) ko’rinishiga ega bo’lsa, transport hududni kesib qtuvchi va nuqtalarni birlashtiruvchi kesim, chiziq, «qq» vao‘zifasini qtaydi. ana shu uch xil shakllarning birligi geoiqtisodiy makon, ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirishning tashqi ko’rinishi, mintaqaviy iqtisodiyot tasvirini aks ettiradi. transportga turli mahnoda qarash mumkin. masalan, u xo’jalikning alohida tarmog’i, ishlab chiqarishning hududiy …

3 / 32

shni joylashtirishdagi ahamiyatini oldingi mavzularda ko’rgan edik. bu omilga birinchi bo’lib nemis olimi a.veber o’zining «sanoat shtandorti»da katta qrin bergani ham bizga ma’lum. darhaqiqat, ishlab chiqarishni joylashtirishda «qulay» yoki «noqulay» degan tushunchalarning o’zi aksariyat hollarda transport omili orqali ifodalanadi; qulaylik –arzon demakdir, arzon esa transport jihatidan qulaylikni, yo’l sarf-chiqimining kamligini anglatadi. to’g’ri, fan-texnika taraqqiyoti, ishlab chiqarishda xom-ashyo va yoqilg’i sarfining kamayishi, temir yo’llarning elektrlashuvi, turli xil quvur transporti, yuqori quvvatli elektr uzatish tarmoqlari, dengiz transportini konteynerlashtirish va o‘okazolar transportning ishlab chiqarishni joylashtirishdagi rolini biroz bo’lsada susaytiradi. ammo, shunga qaramasdan, transportning mahsulot qiymatini shakllanishida, tannarxida o‘issasi katta. xususan, bozor iqtisodiyoti sharoitida, talabning individuallashuvi, mahsulot turlarining ko’payishi va ularni o’z vaqtida etkazib berish transport ahamiyatini yanada oshiradi. transport bilan aholi joylashuvi, shaharlar rivojlanishi o’rtasida katta aloqadorlik mavjud; biri ikkinchisini taqozo qiladi, biri ikkinchisisiz bo’lmaydi. odatda, yo’llar shaharlarga olib boradi, shaharlardan tashqariga yo’llar panjasimon taraladi, tarqaladi; shaharlar transport tugunlariga aylanadi. n.n.baranskiy yo’llar va …

4 / 32

shtiriladigan hududlarga birinchi bo’lib kirib keladigan infratstruktura elementidir. yo’llar qazilma boylik konlariga boradi, ularni ishlab chiqarish markazlari bilan ulaydi, bog’laydi; sanoat parklarini shakklantiradi. xullas, transportsiz hududiy ijtimoiy-iqtisodiy tizim yoki majmua vujudga kelmaydi. transport turining joylanishi, zichligi va shakli hudud ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot darajasining muhim ko’rsatkichidir. masalan, radial-aylana, tqrsomin shakl, odatda, rivojlangan rayonlarda kuzatiladi. agar hududning faqat chekka qismlari transport bilan ta’minlangan bo’lsa, demak, hududning ichki qismi tabiiy sharoiti o’zlashtirish uchun noqulay (sibir, uzoq sharq, qozog’iston, turkmaniston va o‘.k.). ko’pincha yo’lning, transportning turlarini, joylanishiga qarab hududning xo’jalik tarkibi, mujassamlashuvi va ixtisoslashuvini aniqlash mumkin. bahzan temir va avtomat yo’llar, quvur transporti, elektr uzatuvchi tarmoq va kanallar bir-biriga paralell holda joylashadi, ikki yirik markaz orasida serqatnov «koridor» vujudga keladi. yo’l bqyidagi aholi manzilgohlarining kichrayib borishi markazdan uzoqlashishni, yiriklashuvi boshqa markazga yaqinlashuvdan darak beradi. transport uzoqni yaqin qiladi, masofa va vaqtni uyg’unlashtirib, ularni tejashga olib keladi, mayatniksimon migratsiyani kuchaytiradi. ishlab chiqarish sohasida esa u mujassamlashuv, …

5 / 32

hqi savdo bilan aloqador. binobarin, mamlakatning savdo aloqalari, xalqaro iqtisodiy munosabatlar negizida transport tizimi yotadi. xuddi shu qrinda milliy iqtisodiyotini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega bo’lgan erkin iqtisodiy mintaqalarni (eim), texnopolislarni vujudga keltirishda transport rolini ta’kidlash joiz. shunday qilib, ijtimoiy va iqtisodiy hayotning biror qismi yqqki, u transport bilan bog’liq bo’lmasa. sanoat, qishloq xo’jaligi, aholi joylashuvi, aholiga xizmat ko’rsatish tarmoqlarining hududiy tashkil etilishi transport omiliga asoslanadi. endi transportning o’zini joylanishiga ta’sir qiluvchi omillarni ko’rib chiqaylik. qadimda transport, xususan dengiz va daryo transporti tabiiy sharoitga bog’liq bo’lgan. o‘ozir ham qitha va mamlakatlarning qirg’oq chizig’i, shakli tabiiy holda portlarni (bandargoo‘larni) qurish nuqtai nazaridan qulay va noqulay bo’lishi mumkin. temir yo’l transportining tabiiy omillarga bog’liqligi boshqalarga qaraganda ancha kam. dunyoning ayrim mamlakatlarida (boliviya, peru) temir yo’llar 4700-4800 m dengiz sato‘idan balandlikda joylashgan tog’ mintaqalarida temir yo’llar odatda daryo bo’ylab, bahzi joylarda tunellar orqali qtadi, murakkab sharoitda tor izli yo’llar quriladi. temir va avtomobil yo’llar …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 32 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"transport va tashqi iqtisodiy aloqalar" haqida

12-mavzu. transport va tashqi iqtisodiy aloqalar reja 1. transport gеografiyasi 2. tеmir yo’l transporti 3. suv transporti 4. havo transporti 5. avtomobil transporti transport gеografiyasi juda muhim, chunki u ishlab chiqarishning bеvosita davom ettiruvchi tarmog’i hisoblanadi. transport infrastrukturasi bo’lmasa хom ashyo ham kеltirilmaydi, mahsulot ham is’molchilarga еtkazilmaydi, hududiy mеhnat taqsimoti rivojlanmaydi. shuning uchun transportning ahamiyati barcha boshqa omillar ta’siri bilan qo’shilib, uyg’unlashib kеtadi va uni «sof» holda ajratib olish qiyin. shu bilan birga transport masalasi iqtisodiy gеografik o’rin omili bilan ham chambarchas bog’liq. zеro, bu o’rin ob’еktning eng avvalo tashqi iqtisodiy munosabatlarini anglatadi. ishlab chiqarishni joylashtirishning «qulayligi» k...

Bu fayl DOCX formatida 32 sahifadan iborat (105,8 KB). "transport va tashqi iqtisodiy aloqalar"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: transport va tashqi iqtisodiy a… DOCX 32 sahifa Bepul yuklash Telegram