fizikadan laboratoriya mashg’ulotlarini o’tkazish uchun zaruriy ma’lumotlar

DOCX 73 pages 5.9 MB Free download

73 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 5.9 MB

File type DOCX

Pages 73

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 73

fizikadan laboratoriya mashg’ulotlarini o’tkazish uchun zaruriy ma’lumotlar o’quv jarayonida tajriba o’tkazish talabalardan katta bilim va malaka talab qiladi. tajriba o’tkazishni shartli ravishda ma’lum kattaliklarni o’lchash va hisoblash ishlarini bajarishdan iborat bo’lgan ikki qismga ajratish mumkin. birinchidan, talabalar tajriba o’tkazishda ma’lum fizik kattaliklar bilan ish ko’rar ekan ularning o’lchamliklarini bilishi, fizik asboblardan foydalana olishi, tajriba natijalarini hisoblashda xatoliklarni aniqlay olish zarur. ikkinchidan talabalar tajriba natijalarini to’g’ri tahlil qilishi uchun olgan bilimlarini qo’llay bilishi, fikrlash, xulosa chiqarish, xodisalarni tushunish, tasavvur qilish, erishgan natijalaridan zavqlana olish qobiliyatlariga ega bo’lishi kerak. chunki laboratoriya mashg’ulotlari, ya’ni, tajriba o’tkazishdan maqsad nazariy bilimlarni amalda sinab ko’rish, xodisalarni tajriba natijalari asosida baxolash, xulosa chiqarishdir. biz bu yerda birliklar, o’lchamlik, o’lchov asboblari, xatoliklar nazariyasi va taxlil qilish xaqida qisqacha to’xtalib o’tamiz. fizik xodisalar va ulardagi qonuniyatlarni o’rganish hamda ulardan texnikada va xayotda foydalanish jarayonida fizik kattaliklarni o’lchash zaruriyati tug’iladi. biror kattalikni o’lchash bu shartli ravishda birlik qilib olingan masala …

2 / 73

kattaliklarning o’lchov birliklari boshqa kattaliklarga bogliq bo’lmagan xolda ixtiyoriy olinishi mumkin bo’lib, bunday usul bilan aniqlangan birliklar asosiy birliklar deyiladi. masalan metr, sekund va x.k., bundan tashqari birliklar, fizik kattaliklarning miqdoriy bog’lanishlarini ifodalovchi formulalar asosida ham xosil qilinadi, bunday usul bilan aniqlangan birliklar xosilaviy birliklar deyiladi. masalan f=ma formulaga asosan kuch birligi nyuton, a=fs formuladan ish birligi joul bilan aniqlanadi va x.k. ma’lum qonuniyatni ifodalovchi formulalar fizik kattaliklar orasidagi bog’lanishlar asosida ma’lum bir fizik kattaliklarning birliklarini ixtiyoriy olingan, masalan uzunlik, massa, vaqt va boshqalardan foydalanib ya’ni, ularni, ko’paytirish, bo’lish, ildiz olish, ildiz chiqarish yo’li bilan xosil qilish mumkin. asosiy va ular orqali xosil qilingan xosilaviy birliklar to’plami birliklar sistemasi deyiladi. qaysi birliklar asosiy birliklar sifatida olinishiga qarab birliklar sistemasi bir-biridan farq qiladi. tajriba ko’rsatadiki, mexanik kattaliklarni o’lchashda asosiy birlik sifatida uzunlik, massa, vaqt birliklari, malekulyar fizikada uzunlik, massa, vaqt va temperatura birligi, elektromagnit xodisalarida uzunlik, massa, vaqt va tok kuchi …

3 / 73

o’lchamligi dim a=lmt-1 =lt2 kuch o’lchamligi dim f=lmt-2 inersiya momentining o’lchamligi dim i=l2m va x.k. bo’ladi. x.b.s.dagi asosiy birliklar uchun o’lchamliklar quyidagicha belgilanadi: uzunlik l, massa m, vaqt t, temperatura q, tok kuchi i, yorug’lik kuchi j, modda miqdori n. shuning uchun ixtiyoriy fizik kattalikning o’lchamligini quyidagicha ifodalash mumkin. dim a= l mβ tqr ii ij nn bu yerda ham , β, , r, i, j, n lar musbat, manfiy, butun, kasr bo’lishi mumkin bo’lgan kattaliklardir, bu ifodadan foydalanib, r=i=j=n:o bo’lganda mexanik kattaliklarning o’lchamliklarini, i=j=n=o bo’lganda issiqlikka oid kattaliklar o’lchamliklarini va x.k. boshqa kattaliklar o’lchamliklari hosil qilinadi. uzunlik birligi x.b.s. da uzunlikning asosiy o’lchov birligi qilib metr olingan, o’lchamligi l, metr grekcha metron-o’lchov degan ma’noni bildiradi. 1790 yil fransiyada mahsus komissiya (lagranj, laplaslar ishtrokida) tuzilgan bo’lib, komissiyaning vazifasi o’lchovlarning metrik sistemasini yaratish edi. o’lchovlarning metrik sistemasiga asosan dastlab uzunlik o’lchov birligi sifatida metr o’rtacha yer meridianining 1/40000000 qismi olingan. x.b.s. …

4 / 73

incha secunda- juda kichik, ikki marta kichik degan ma’noni anglatadi. dastlab sekund o’rtacha quyosh (sutkasi) kecha-kunduzning 1/86400 qismiga teng deb olingan. x.b.s. sekund (1967 yilda qabul qilingan) quyidagicha ta’riflanadi. seziy-133 atom nurlanishida 9192631770 marta tebranishi uchun ketgan vaqt bir sekundga teng. temperatura birligi x.b.s. da temperaturaning asosiy o’lchov birligi qilib kelvin olingan. o’lchamligi q xalqaro temperaturalar shkalasi 1927 yil qabul qilingan va bu shkala bo’yicha temperatura s (selsiy) bilan belgilanadi. muzning erish va suvning qaynash temperaturalari oralig’ining 1/100 qismiga teng birligi selsiy gradus qilib olingan. temperaturaning termodinamik shkalasini tavsiya etgan olim kelvin nomiga qo’yilgan. temperaturaning termodinamik shkalasidagi temperatura t. k. (kelvin) bilan belgilanadi. toza suvning uchlangan nuqtasi aniq 273,16 k ga teng bo’lib, bu temperaturada suv, suv bug’i, muz muvozanatda bo’ladi. absolyut nol va suvning uchlangan nuqta temperaturalar oralig’ini 1/273,1 qismiga teng temperatura birligi kelvin qilib olingan. x.b.s. da kelvin (1967 yil qabul qilingan) quyidagicha ta’riflanadi: bir kelvin toza suvning …

5 / 73

: mol 12 gramm ugleroddagi zarrachalar (atom molekula, ionlar) soniga teng har qanday moddaning modda miqdoridir. tezlik birligi. tezlik birligini aniqlovchi asosiy formula = birligi: metr/sekund (m/s) o’lchamligi lt-1 , metr/sekund- to’g’ri chiziqli tekis haraktlanuvchi moddiy nuqtaning bir sekundda bir metr masofani bosib o’tishdagi tezligidir. tezlanish birligi. tezlanish birligini aniqlovchi asosiy formula а= birligi: metr/sekund2 (m/s2) o’lchamligi lt-2, metr/sekund2 – moddiy nuqtaning to’g’ri chiziqli harakatida tezligi bir sekundda 1m/s ga o’zgaruvchi tezlanish birligidir. zichlik birligi. zichlik birligini aniqlovchi asosiy formula birligi: kilogramm/metr3 (kg/m3) o’lchamligi l-3m kilogaramm/metr3 1 m3 hajmdagi 1kg massali bir jinsli moddaning zichligidir. kuch birligi. kuch birligini aniqlovchi asosiy formula f=ma birligi: nyuton (n). o’lchamligi lmt-2 nyuton o’zgarmas bir kg massali jismga 1m/s2 tezlanish beruvchi kuchdir. ingliz olimi i.nyuton nomiga qo’yilgan. impuls birligini aniqlovchi asosiy formula p=m birligi kilogramm metr/sekund (kg m/s). o’lchamligi lmt-1 kilogramm metr/sekund -1m/s tezlikka ega bo’lgan 1kg massali jism impulsidir. kuch impulsining birligi: kuch …

Want to read more?

Download all 73 pages for free via Telegram.

Download full file

About "fizikadan laboratoriya mashg’ulotlarini o’tkazish uchun zaruriy ma’lumotlar"

fizikadan laboratoriya mashg’ulotlarini o’tkazish uchun zaruriy ma’lumotlar o’quv jarayonida tajriba o’tkazish talabalardan katta bilim va malaka talab qiladi. tajriba o’tkazishni shartli ravishda ma’lum kattaliklarni o’lchash va hisoblash ishlarini bajarishdan iborat bo’lgan ikki qismga ajratish mumkin. birinchidan, talabalar tajriba o’tkazishda ma’lum fizik kattaliklar bilan ish ko’rar ekan ularning o’lchamliklarini bilishi, fizik asboblardan foydalana olishi, tajriba natijalarini hisoblashda xatoliklarni aniqlay olish zarur. ikkinchidan talabalar tajriba natijalarini to’g’ri tahlil qilishi uchun olgan bilimlarini qo’llay bilishi, fikrlash, xulosa chiqarish, xodisalarni tushunish, tasavvur qilish, erishgan natijalaridan zavqlana olish qobiliyatlariga ega bo’lishi kerak. chunki laboratori...

This file contains 73 pages in DOCX format (5.9 MB). To download "fizikadan laboratoriya mashg’ulotlarini o’tkazish uchun zaruriy ma’lumotlar", click the Telegram button on the left.

Tags: fizikadan laboratoriya mashg’ul… DOCX 73 pages Free download Telegram