litosfera va undagi muammolar

DOCX 5 pages 54.4 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 54.4 KB

File type DOCX

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

5-modul: litosfera va undagi muammolar. 5.1-mavzu: litosfera. tuproq degradatsiyasi. reja: 5.1.1. tuproq, uning ahamiyati va tirik organizmlar hayotidagi roli; 5.1.2. tuproq eroziyasi, uning turlari (tabiiy va sun’iy eroziya, suv va shamol eroziyasi) va unga qarshi kurash yo’llari. yer usti ekotizimlarining degradatsiyasi; 5.1.1. tuproq, uning ahamiyati va tirik organizmlar hayotidagi roli: litosfera xaqida tushuncha. litosfera (litos-tosh, sfera-shar, qobiq) de- ganda yerning 30-80 km. qalinlikdagi qattiq qobig’i tushuniladi. jamiyat rivojlanadigan asos – yer po’stida, mikroorganizmlar 3-5 km chuqurlik- kacha uchraydi. yer usti va yer osti hozirda faol o’zlashtirilgan. hozirda litosferada yer osti qazilmalari 10 km.gacha bo’lgan chuqurliklardan olinishi mumkin. xxi asrga kelib insoniyat litosferaga mislsiz ta’sir ko’rsatmoqda. shaharlar ostida yer osti shaharlari bunyod qilingan, chiqindixonalar, omborxonalar mavjuddir. yer ostida yadro quroli sinovlari o’tkaziladi. yer resurslari insonlar hayotida hal qiluvchi rol o’ynaydi. yer–insonlar bevosita yashaydigan asos, qishloq ho’jalik mahsulotlari yetishtiriladigan zamin hisoblanadi. quruqlikning umumiy maydoni 148000 mln.ga ni tashkil qiladi. shundan 4060 mln.ga …

2 / 5

katta geologik aylanma harakatida muhim rol o’ynaydi. tuproq qattiq, suyuq, va gazsimon komponentlardan iborat bo’lib, iqlim, tog’ jinslari, o’simliklar va hayvonlar, mikroorganizmlarning o’zaro murakkab ta’siri natijasida hosil bo’ladi. 1 gramm tuproqda milliondan ortiq sodda hayvonlar va tuban o’simliklar uchraydi tuproq tugaydigan va tiklanadigan resurslarga kiradi. tuproq tarixiy tarkib topgan murakkab, mustaqil tabiiy jism bo’lib, o’zgaruvchan dinamik hosiladir. yer yuzi turli qobiqlari o’rtasidagi aloqadorlik tuproq orqali amalga oshadi. tuproq tabiiy landshaftlarning asosi hisoblanadi. -tuproqni biosferadagi bajaradigan faoliyatiga qarab organik hayot zanjirining eng muhim xalqasi –deb yuritsa bo’ladi. -tuproqda u yoki bu mikroelementlar yetishmasligi yoki ortiqchaligi, organizmlarning rivojlanishi va insonning sog’lig’iga bevosita ta’sir ko’rsatadi; -tuproq kasallik tarqatadigan; -ko’plab mikroorganizmlar uchun zarur hayot muhiti hisoblanadi. tuproqda sil, vabo, o’lat, ich-terlama va boshqa kasalliklarning qo’zg’atuvchilari bo’lishi mumkin. biosferada tuproqning eng muhim roli shundaki, barcha organizmlarning qoldiqlari tuproqda parchalanadi va yana mineral birikmalarga aylanadi. typroq qatlamisiz yer yuzida hayotni tasavvur ham qilib bo’lmaydi. dehqonchilikning yuzaga …

3 / 5

hi navbatda kishilik jamiyatining faoliyati bilan belgilanadi. inson tuproqlarga ijobiy va salbiy ta’sir ko’rsatadi. inson tuproqlarning hosildorligini oshirishi, yerlarning holatini yaxshilashi mumkin. shuning bilan birga shahar qurilishi, atrof-muhitning ifloslanishi, agrotexnik tadbirlarning talabga javob bermasligi natijasida tuproqlar bevosita yo’q qilinishi, yaroqsiz holga kelishi, yemirilishi mumkin. hozirgi kunda tuproqlar maydonining kamayishi uning tiklanishidan minglab marta tezroq amalga oshmoqda. sahar va qishloq hududidagi va boshqa yerlar 45% haydaladigan yerlar 10% o’tloq va yaylovlar 17% o’rmonlar 28% 14.1.1-rasm. dunyo yer fondi. o’zingizga ma’lumki, o’lkamizda iyun oyining o’rtalariga borib, dalalarimizda pishib yetilgan g’allani o’rib-yig’ib olish ishlari avj pallasiga kiradi. boshoqli don ekinlaridan bo’shagan yerlarni takroriy ekin ekishga tayyorlash ishlari boshlanadi. odatda, don ekinlaridan bo’shagan maydonlar g’alla qoldiqlaridan tozalanib, keyin shudgor qilinishi kerak. lekin ko’p hollarda osongina yo’li, uni yoqib yuborish holatlari (14.1.3-rasm) uchramoqda. masalan, sirdaryo viloyati ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boshqarmasining, atmosfera havosini nazorat va muhofaza qilish ins- pektsiyasi xodimlari o’tkazgan reyd natijasiga ko’ra, …

4 / 5

ing mineral va mahalliy o’g’itlarga boy qatlami jiddiy zarar ko’radi, qolaversa, bu holat aholi salomatligiga va atrof-muhit musaffoligiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. 5.1.2 tuproq eroziyasi, uning turlari (tabiiy va sun’iy eroziya, suv va shamol eroziyasi) va unga qarshi kurash yo’llari. yer usti ekotizimlarining degradatsiyasi; yer yuzasi ustki unumdor qismining suv yuvib yoki shamol ta’sirida uchirib olib ketilishi eroziya deyiladi. “eroziya” lotin tilidan olingan bo’lib, “yeyilish”,”nurash” degan ma’nolarni bildiradi. tabiiy va sunʹiy eroziya hamda unga qarshi kurash chora tadbirlari. tuproqning shamol ta’sirida eroziyaga uchrashishi ba’zan deflyatsiya -deb ham ataladi. “deflyatsiya” yunon tilidan olingan bo’lib, “deflo” – puflayman demakdir. deflyatsiya – yer yuzasidagi tuproq va jinslar (quruq va kichik zarrachalar)ning shamol ta’sirida yemrilib, uchirilib boshqa joylarga ko’chishidir. shamol ta’sirida tuproqning chirindili ustki unumdor qismi, ba’zan esa haydalgan qismi butunlay uchirib ketiladi. natijada tuproq tarkibida o’simlikning o’sishi uchun zarur elimentlar kamayib, tuproq unumdorligi keskin pasayadi va ekin uchun yaroqsiz bo’lib qoladi. ba’zan esa shamol …

5 / 5

chirindilarning miqdori kam bo’lsa, yerlar yo’ppasiga haydalsa, yaylovlardan rejasiz va samarasiz foydalanilsa, chorva mollarini surunkasiga bir joyda boqish hollari tuproqning shamol ta’sirida eroziyaga uchrashining asosiy sabablari hisoblanadi. tuproqning shamol ta’sirida eroziyaga uchrashishi 2 turga bo’linadi: 1. maxalliy yoki har kunli eroziya. 2. chang-bo’ronli eroziya. maxalliy eroziya natijasida shamolga ro’ʹara erlar sekin-asta emriladi. ma’lum vaqt o’tgandan keyin o’sha joylardagi tuproq kam unumli bo’lib qoladi. mahalliy eroziya, o’z navbatida, 2 qismga bo’linadi: 1. mahalliy shamol ta’sirida tuproqning yuqori qatlamini eroziyaga uchrashishi. 2. mahalliy shamol ta’sirida tuproqning pastki qatlamini eroziyaga uchrashishi. agar shamol kuchli bo’lsa, quyun-uyurma vujudga kelib, nuragan zarrachalarni ancha balandlikka ko’taradi va bu hodisa mahalliy shamol ta’sirida tuproqning yuqori eroziyasi deyiladi. mahalliy shamol ta’sirida tuproqning pastki qatlamini eroziyaga uchrashishi paytida esa, nuragan jinslar faqat 1,5 m balandlikka ko’tariladi, xolos. chang-bo’ronlar natijasida vujudga keladigan eroziya kuchli shamol ta’sirida sodir bo’ladi chang-to’zon zarrachalarni havoga ko’tarib, havo tarkibini o’zgartirib, qorong’ilashtirib yuboradi. bunday eroziya turi …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "litosfera va undagi muammolar"

5-modul: litosfera va undagi muammolar. 5.1-mavzu: litosfera. tuproq degradatsiyasi. reja: 5.1.1. tuproq, uning ahamiyati va tirik organizmlar hayotidagi roli; 5.1.2. tuproq eroziyasi, uning turlari (tabiiy va sun’iy eroziya, suv va shamol eroziyasi) va unga qarshi kurash yo’llari. yer usti ekotizimlarining degradatsiyasi; 5.1.1. tuproq, uning ahamiyati va tirik organizmlar hayotidagi roli: litosfera xaqida tushuncha. litosfera (litos-tosh, sfera-shar, qobiq) de- ganda yerning 30-80 km. qalinlikdagi qattiq qobig’i tushuniladi. jamiyat rivojlanadigan asos – yer po’stida, mikroorganizmlar 3-5 km chuqurlik- kacha uchraydi. yer usti va yer osti hozirda faol o’zlashtirilgan. hozirda litosferada yer osti qazilmalari 10 km.gacha bo’lgan chuqurliklardan olinishi mumkin. xxi asrga kelib insoniyat l...

This file contains 5 pages in DOCX format (54.4 KB). To download "litosfera va undagi muammolar", click the Telegram button on the left.

Tags: litosfera va undagi muammolar DOCX 5 pages Free download Telegram