uyg’onish davrining tarix falsafasi. xiv-xvi asrlar

DOCX 43 стр. 56,6 КБ Бесплатная загрузка

43 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 56,6 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 43

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 43

uyg’onish davrining tarix falsafasi. xiv-xvi asrlar reja 1. uyg’onish davri dunyoqarashining tavsifiy xislatlari. 2. uyg’onish davri insonparvarligi. jamiyat va shaxs. 3. uyg’onish davri tarixchiligi. tarixiy vaqtning ochilishi (kashf qilinishi). 4. uyg’onish davrida tarixiy fikrning asosiy yo’nalishlari. 5. a. valla. f.patritsi. l.leruaa. n.makiavelili. j.boden. g’arbiy yevropada uyg’onish davri deb atalgan davr xiv-xv asrlarni o’z ichiga qamrab olgan va yevropa madaniyatining eng buyuk davri deb hisoblanadi. bu davr olamga nikolay kuzanskiy, mishel monten, leonardo da vilgi, dj. bruno, va ko’pgina boshqa buyuk mutafakkirlar va daholarni berdi. falsafa tarixida uyg’onish davrining ahamiyati mavzusida mashhur rus tadqiqotchisi gorfunkel quyoshdagi fikrlarni bayon etadi. uning fikricha gegel va vindelband bu davrni o’rta asr sxolastik falsafasidan g’arbiy yevropaning yangi davr falsafasiga o’tish davri deb hisoblaydilar va faqat uyg’onishga xos bo’lgan maxsus xususiyatlar va buyuk kashfiyotlar haqida batafsil to’xtab o’tmaydilar. mashhur ingliz faylasufi b. rassel esa uyg’onish davri falsafasini o’rta asr metafizik naturfalsafa deb hisoblaydi va naturfalsafaga xos …

2 / 43

atijada bu davrning faylasuflari entsiklopedik bilimlarga ega bo’lgan olimlarga aylanishdi. badiiy adabiyot, san’at, xaykaltorshlikning rivojlanishi esa badiiy obrazli fikr yuritishga birinchi darajali ahamiyat berdi. uyg’onish davri falsafasining markazida inson va koinot masalalari yotadi. inson koinotni o’z ichiga jamlagani inson-mikrokosmos tushunchasida ifoda etadi. uyg’onish davri falsafasi birinchi darajali ahamiyatni inson masalasiga qaratdi va bu masalani insonning tabiatda egallagan o’rni va insonni tabiatga bo’lgan ta’siri bilan bog’ladi. bundan tashqari uyg’onish davrida astrologiya va magiya ham rivoj topdi. buni biz n. kuzanskiy va j. bruno falsafiy qarashlarida ko’rishimiz mumkin. uyg’onish deb nomlangan davr o’rta asrlarda unutilgan antik falsafiy va madaniy merosni qaytadan yuzaga keltirdi. italiya shaharlarida neoplatonik, aristotelik va platonik ta’limotlarni mandzolli, fichino papponadi, bruno ta’limotlarida uchratishimiz mumkin. uyg’onish davri falsafasi panteistik tusga ega, ya’ni tabiat puxatlantiriladi va tabiatda xudo tajalli etadi deb hisoblanadi. bunday qarash tabiatni ilohiy va muqaddas kuchga aylantiradi. kuzanskiy, bruno, mandzolle, yakob byome ta’limotlarida panteistik qarashlari bilan bir qatorda …

3 / 43

tiklash, boyitish; cherkov sxolastikasidan qutulib, adabiyot va san’atda dunyoviy go’zallik, hayot taronalarini qizg’in kuylash; inson erki, hurfikrlilik uchun kurashish. buning natijasi o’laroq, ijodiy qudrat va tafakkur kuchini namoyish etadigan ulug’vor badiiy asarlar, salobatli binolar yaratildi, ilm-fan rivojlandi. italiyada shoir petrarka va dante, rassom jotto, adib va mutafakkirlar bokkachcho, ariosto, tasso, byome renessans g’oyalarining jarchilari bo’lib maydonga chiqdilar. keyinchalik mikelanjelo, rafael, shekspir, servantes yevropaning turli mamlakatlarida buni davom ettirdilar. ammo renessans, ya’ni uyg’onish faqat yevropa hodisasi emas. dunyo madaniyatini yaxlit olib o’rgangan olimlarning ishlari shuni ko’rsatdiki, osiyo markazida joylashgan movarounnaxr, xuroson va eronda italiyaga qaraganda bir necha asr oldin (9— 12-a.lar) ulkan madaniy ko’tarilish yuz bergan, ilm-fan, falsafa, adabiyot kuchli rivojlanib, ilg’or insonparvarlik g’oyalari jamiyat fikrini band etgan, aqliy va ijodiy faollik gurkiragan. bu davr dunyo ilmida “musulmon renessansi” (a. mets) yoki “sharq uyg’onishi” (n. i. konrad) nomi bilan atalib kelinmoqda. sharq uyg’onish davrida yevropa uyg’onish davrining asosiy belgilari mujassam: jo’shqin …

4 / 43

ish davri vakillari dinga emas, balki dinni sxolastika va jaholat manbaiga aylantirgan kishilarga qarshi kurashganlar. tafakkurdagi ikki: aqliy (ratsionalizm) va vajdiy (irratsionalizm) yo’nalish namoyandalari zohiran o’zaro kelishmay kelgan bo’lsalarda, amalda yevropa uyg’onish davrida bo’lganidek, inson ongini bedor etish, uni aqidaparastlik (taqlidchilik) g’uboridan tozalashda hamkorlik qildilar. shu bois hurfikrli mutafakkirlar orasida ratsionalist olimlar bilan birga, orif sufiylar ham bor edi. sharq uyg’onish davri vakillari o’z xalqlarining qadimgi madaniyat bilan birga, yunon va hind xalqlari merosidan ham foydalanishgan. yunon olimlarining asarlari 8—9-asrlarda arab tiliga tarjima qilindi, sharxlandi. aflotun, arastuni sharq faylasuflari ham o’z ustozlari deb hisoblashgan, plotin qarashlari ibn al-arabiyga ta’sir etib, “vahdatul vujud” falsafasiga turtki berdi. biroq yunonlar ko’p fikrlarni qadimgi osiyoliklardan olganlar. bu tarix qonuniyati: abu rayhon beruniyning “kitob at-tafhim li avoil sinoat attanjim” asari qo’lyozmasi (13 asr) yuksalishga shaylangan xalq o’z madaniyati va o’zigacha yaratilgan bashariy yutuqlarni o’zlashtirib, yana yuksaklikka ko’tariladi. sharq uyg’onish davri keng ko’lamli: ta’lim va tahlil, …

5 / 43

niyning “samo harakatlari va yulduzlar ilmining jami kitobi”, muxammad muso xorazmiyning “aljabr val muqobila”, ibn rushd, abu bakr roziy asarlari tarjima qilinib, keyinchalik nashr etilgan. algebra, algoritm fanlari xorazmiy asarlari tufayli shakllangan. “tib qonunlari” 7 asr mobaynida yevropa untiversitetlarida tibbiyot darsligi sifatida xizmat qildi. ibn sino shogirdi ibn rushd g’oyalari italiya, frantsiya hurfikrligini boshlab bergan. ibn sino — avitsenna, ibn rushd — averroes, ahmad farg’oniy — al frageni, abu bakr roziy — al ramzats, abu ma’shar balxiy — albumazar degan lotincha nomlar ostida mashhur bo’lgan. “o’sha paytda (13—16-a.) jaholat changalidagi yevropaning ko’pgina qismida musulmonlar ilm charog’ini yoqdilar...; ispanlar yozuvi ham, shimoliy oramiy yozuvi ham osiyodan olingan; shim., g’arbiy va sharqiy yevropa madaniyati yunon — rumo — arab urug’idan unib chiqqandir” (g.gerder). platon, aristotel asarlari ham yevropaga dastlab arabcha tarjima va talqinlar orqali kirib borgan. “sharkliklar g’arbni aristotel falsafasi bilan yoritdilar” (gegel). aniq fanlar va ularni o’rganish usullarini, dehqonchilik va chorvachilik …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 43 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "uyg’onish davrining tarix falsafasi. xiv-xvi asrlar"

uyg’onish davrining tarix falsafasi. xiv-xvi asrlar reja 1. uyg’onish davri dunyoqarashining tavsifiy xislatlari. 2. uyg’onish davri insonparvarligi. jamiyat va shaxs. 3. uyg’onish davri tarixchiligi. tarixiy vaqtning ochilishi (kashf qilinishi). 4. uyg’onish davrida tarixiy fikrning asosiy yo’nalishlari. 5. a. valla. f.patritsi. l.leruaa. n.makiavelili. j.boden. g’arbiy yevropada uyg’onish davri deb atalgan davr xiv-xv asrlarni o’z ichiga qamrab olgan va yevropa madaniyatining eng buyuk davri deb hisoblanadi. bu davr olamga nikolay kuzanskiy, mishel monten, leonardo da vilgi, dj. bruno, va ko’pgina boshqa buyuk mutafakkirlar va daholarni berdi. falsafa tarixida uyg’onish davrining ahamiyati mavzusida mashhur rus tadqiqotchisi gorfunkel quyoshdagi fikrlarni bayon etadi. uning fikricha gege...

Этот файл содержит 43 стр. в формате DOCX (56,6 КБ). Чтобы скачать "uyg’onish davrining tarix falsafasi. xiv-xvi asrlar", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: uyg’onish davrining tarix falsa… DOCX 43 стр. Бесплатная загрузка Telegram

uyg’onish davrining tarix falsafasi. xiv-xvi asrlar

Предварительный просмотр (5 стр.)

Хотите читать дальше?

О "uyg’onish davrining tarix falsafasi. xiv-xvi asrlar"

Похожие файлы