yanalif (“yangi alifbo”) loyihasi

PPTX 15 sahifa 312,4 KB Bepul yuklash

15 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 312,4 KB

Fayl turi PPTX

Sahifalar 15

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 15

xix асрнинг иккинчи ярмида қримлик буюк ислоҳотчи – исмоил гаспринский бошлаб берган маърифатпарварлик фаолияти усмонли салтанати, эрондаги қожар давлати, россия ва син империяларида истиқомат қилувчи туркий тилли мусулмонлар орасида чинакам модернизм ҳаракатига айланди. шу даврдан хх аср 20-йилларига қадар бу халқлар интеллигенцияси турли интеграцион лойиҳаларни илгари сурди. бу лойиҳалар ичида барча туркий халқлар учун лотин ёзуви негизида ягона алифбо ишлаб чиқиш ғояси ҳам бор эди. лойиҳа номи – яналиф («янги алифбо» бирикмасининг қисқартмаси). xix асрнинг иккинчи ярмида қримлик буюк ислоҳотчи – исмоил гаспринский бошлаб берган маърифатпарварлик фаолияти усмонли салтанати, эрондаги қожар давлати, россия ва син империяларида истиқомат қилувчи туркий тилли мусулмонлар орасида чинакам модернизм ҳаракатига айланди. шу даврдан хх аср 20-йилларига қадар бу халқлар интеллигенцияси турли интеграцион лойиҳаларни илгари сурди. бу лойиҳалар ичида барча туркий халқлар учун лотин ёзуви негизида ягона алифбо ишлаб чиқиш ғояси ҳам бор эди. лойиҳа номи – яналиф («янги алифбо» бирикмасининг қисқартмаси). ўрта осиёда миллий республикалар …

2 / 15

иб ўтган имло конференциясида кўриб чиқилди. конференцияда рус туркологлари александр самойлович, лев шчерба, қримтатар тилшуноси бакир чўбонзода, ўзбек олимлари садриддин айний, фитрат ва бошқалар қатнашди. 1928 йилда янги алифбо марказий қўмитаси таклиф этган алифбо лойиҳаси.фото: зайнобиддин абдурашидов муҳокамалар натижасига кўра: - ўзбек тилини ёзувда ифода этиш учун 34 ҳарфдан иборат лотин алифбоси қабул қилинди; - ўзбек адабий тили қипчоқ шеваларига асосланиши белгиланди; - ёзувда сингармонизм – унлилар уйғунлиги акс этиши, барча ўзлашма сўзлар бу қонуниятга мослаб ёзилиши тасдиқланди. маълумот учун: сингармонизм – унлилар уйғунлиги ҳодисаси бўлиб, унга кўра, унлилар икки вариантда: юмшоқ ва қаттиқ талаффуз этилади. битта сўз таркибида ё қаттиқ, ё юмшоқ унлилар қўлланиши мумкин. сингармонизм туркий тилларнинг ўзига хос жиҳати ҳисобланади. бугунги кунда сингармонизм ўзбек тилининг қипчоқ, ўғуз шеваларида, шунингдек, фарғона водийси ва жанубий қозоғистон қарлуқ шеваларида сақланиб қолган. шу тариқа янги ўзбек тили пайдо бўлди. самарқанд конференциясида 29 банддан иборат имло қоидалари ишлаб чиқилди. 1929 йил 1 …

3 / 15

авҳалар, расмий ҳужжатлар, газета ва журналлар лотин ёзувидаги ўзбек тилига ўтказилди. айни пайтда тилни бойитиш, атамаларни ўзбеклаштириш бўйича ишлар давом этди. бу ишни жадид маърифатпарвари элбек бошлаб берган эди – у 1923 йилда «туркистон» газетасида, кейинроқ «инқилоб» журналида эълон қилган луғатида чет эл атамаларини ўзбекча атамалар билан алмаштиришни таклиф қилди. у луғатда 550 та мана шундай атама келтирди. луғатнинг кириш қисмида шундай дейилган эди: бу луғатни тузишдан мақсад барча чет сўзларни тилимиздан ҳайдаб чиқариш ва ҳақиқий ўзбек атамаларини яратишдир. луғатни тузишда биз жонли тилда қўлланилаётган сўзлардан фойдаландик, ҳозирги тилимизда бўлмаган сўзларни эски тилда ёзилган асарлардан олдик, қийинчилик туғиладиган бўлса, биз бундай сўзларни ўзимиз сунъий ясадик. бундан ташқари, 30-йилларда ўзбек шеваларини ўрганиб, уларнинг материаллари асосида луғат бойитиб борилди. айниқса деҳқончилик, пахтачилик, чорвачилик, боғдорчилик, балиқчилик сингари соҳалардаги терминологияни ривожлантиришга эътибор қаратилди. 1930-йилларнинг ўрталарида сссрда тил сиёсати ўзгара бошлади. аввало, барча туркий халқлар битта алифбодан фойдаланиши уларнинг интеграциясини кучайтираётган эди, бу эса большевикларни …

4 / 15

1 январи унга тўлиқ ўтишнинг охирги куни этиб белгиланди. ўзбек ёшлари кирилл алифбоси билан танишмоқда. янги ёзув имло қоидаларида параллел равишда байналмилал сўзларни ўзбек тили фонетик қоидалари асосида талаффуз қилиш амалда тақиқланди. байналмилал сўзлар учун ягона стандарт сифатида рус тили талаффузи қабул қилинди. бу меъёрга кўра, энди барча байналмилал сўзлар ўзбек тилига рус тилидан ўтиши ҳамда рус тилидагидай талаффуз қилиниши шарт эмас. ўхшаш шаклларни рус тили қоидалари асосида урғу билан фарқлаш белгилаб қўйилди. масалан, «акаде́мик» – академия аъзоси, «академи́к» – академияга оид. қоида урғу доим охирги бўғинга тушадиган ўзбек тилининг талаффуз меъёрларига мос келмаслиги инобатга олинмади. у радио ва газета орқали зўр бериб тарғиб қилинди. алифбони ўзгартириш бўйича муҳокамалар давом этганига қарамай, қабул қилинган лойиҳага фақат битта ўзгартириш киритилди: 1956 йилда апостроф ўрнига ъ ҳарфи қабул қилинди. шу тариқа ўзбек тилини лотинлаштиришнинг биринчи лойиҳаси муваффақиятсизлик билан якун топди. иккинчи лойиҳа 1991 йилдан бошланди. ўзбек ёзуви муҳокамаларида иштирок этган олимлар ва …

5 / 15

yanalif (“yangi alifbo”) loyihasi - Page 5

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 15 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"yanalif (“yangi alifbo”) loyihasi" haqida

xix асрнинг иккинчи ярмида қримлик буюк ислоҳотчи – исмоил гаспринский бошлаб берган маърифатпарварлик фаолияти усмонли салтанати, эрондаги қожар давлати, россия ва син империяларида истиқомат қилувчи туркий тилли мусулмонлар орасида чинакам модернизм ҳаракатига айланди. шу даврдан хх аср 20-йилларига қадар бу халқлар интеллигенцияси турли интеграцион лойиҳаларни илгари сурди. бу лойиҳалар ичида барча туркий халқлар учун лотин ёзуви негизида ягона алифбо ишлаб чиқиш ғояси ҳам бор эди. лойиҳа номи – яналиф («янги алифбо» бирикмасининг қисқартмаси). xix асрнинг иккинчи ярмида қримлик буюк ислоҳотчи – исмоил гаспринский бошлаб берган маърифатпарварлик фаолияти усмонли салтанати, эрондаги қожар давлати, россия ва син империяларида истиқомат қилувчи туркий тилли мусулмонлар орасида чинакам моде...

Bu fayl PPTX formatida 15 sahifadan iborat (312,4 KB). "yanalif (“yangi alifbo”) loyihasi"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: yanalif (“yangi alifbo”) loyiha… PPTX 15 sahifa Bepul yuklash Telegram