o'zbek tilshunosligi taraqqiyot bosqichlari

DOCX 5 sahifa 19,5 KB Bepul yuklash

5 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 19,5 KB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 5

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 5

mavzu: o‘zbek tilshunosligi taraqqiyot bosqichlari reja 1. islomgacha boʻlgan yozma manbalar 2. klassik davr turkiy tilshunosligi (ix-xiv asrlar) 3. temuriylar va undan keyingi davr tilshunosligi (xv-xix asrlar) qadimgi yozma manbalar tilshunoslik uchun shunchaki tarixiy yodgorliklar emas, balki tilning shakllanishi va rivojlanishini oʻrganishga xizmat qiladigan tirik guvohlar hisoblanadi. oʻzbek tilining asosini tashkil etgan turkiy tillar tarixini chuqur oʻrganish, aynan islomgacha boʻlgan davrga oid bitiklar orqali amalga oshiriladi. bu yodgorliklarning eng muhimi, albatta, viii asrda yaratilgan oʻrxun-yenisey bitiklaridir. ular hozirgi moʻgʻuliston hududidagi oʻrxun va sibirdagi yenisey daryolari boʻyida topilganligi sababli shunday nomlangan. bu bitiklar nafaqat oʻzbek, balki barcha turkiy xalqlar uchun umumiy boʻlgan qadimgi adabiy til meʼyorlarini oʻzida mujassam etgan. kultigin, bilga xoqon va toʻnyuquq sharafiga oʻrnatilgan toshlardagi ushbu bitiklar runik alifboda yozilgan. ushbu yozuv soʻgʻd yozuvidan kelib chiqqan boʻlib, har bir belgi maʼlum bir tovushni ifodalaydi. tilshunoslar bu yozuvlarda hozirgi oʻzbek tiliga xos boʻlgan koʻplab xususiyatlarni, xususan, unli tovushlar uygʻunligi (sinxarmonizm) …

2 / 5

lanilgan. ushbu yodgorliklar, asosan, xitoyning gʻarbiy hududlaridan topilgan. ularning tahlili turkiy tilning diniy terminologiyasini va maʼnaviy qadriyatlar bilan bogʻliq boʻlgan soʻz boyligini oʻrganishda juda qimmatlidir. ix asrdan boshlab esa, uygʻur yozuvi (u ham soʻgʻd yozuvidan kelib chiqqan) keng tarqalib, oʻrta osiyo hududida muhim yozma anʼanaga aylangan. uygʻur yozuvidagi manbalar nafaqat diniy risolalar, balki turli dostonlar, rivoyatlar va adabiy asarlardan iborat boʻlgan. bu matnlardagi leksik, fonetik va grammatik qoidalar keyingi davrlardagi, xususan, qoraxoniylar davri adabiy tilining rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatgan. umuman olganda, islomgacha boʻlgan bu yozma manbalar oʻzbek tilining tarixi va taraqqiyotini oʻrganish uchun asosiy manba boʻlib xizmat qiladi. ular tilning qadimiy davrlaridan boshlab qanday oʻzgargani, qanday soʻzlarni yoʻqotgani yoki qabul qilgani haqida maʼlumot beradi. bu matnlar orqali bugungi oʻzbek tilida mavjud boʻlgan baʼzi soʻzlarning etimologiyasini (kelib chiqishini) aniqlash mumkin. masalan, "boshliq", "qoraxon", "yurt" kabi soʻzlarning qadimiy turkiy ildizlari aynan shu yodgorliklarda oʻz aksini topgan. shunday qilib, bu yozma manbalar oʻzbek …

3 / 5

7500 ga yaqin turkiy soʻzning maʼnosini arab tilida izohlagan va har bir soʻzning maʼnosini tasdiqlash uchun xalq ogʻzaki ijodi namunalaridan, masalan, sheʼrlar, hikmatli soʻzlar, maqollardan foydalangan. bu usul koshgʻariyning tadqiqotlariga katta ilmiy qadriyat baxsh etadi. “devonu lugʻatit turk” oʻz davri uchun juda ilgʻor boʻlgan dialektologiya fani elementlarini oʻz ichiga olgan. koshgʻariy turkiy tillarning oʻgʻuz, qipchoq, qarluq kabi qabilalar tillarida mavjud boʻlgan farqlarni aniqlagan va ularni tahlil qilgan. bu qiyosiy tahlil bugungi turkiy tillarning shakllanish tarixini oʻrganish uchun bebaho manba hisoblanadi. asarda turkiy tilning grammatik qurilishi, soʻz yasalishi qoidalari, feʼl zamonlari va kelishik tizimi haqida ham batafsil maʼlumotlar berilgan. ushbu grammatik qoidalar hozirgi oʻzbek tilining grammatik qoidalariga juda oʻxshash boʻlib, oʻzbek tili grammatikasi ildizlarining naqadar qadimiy ekanligini koʻrsatadi. bu asar tilshunoslikdan tashqari, tarix, etnografiya va xalq ogʻzaki ijodini oʻrganishda ham muhim rol oʻynaydi. koshgʻariy turkiy xalqlarning turmush tarzi, urf-odatlari, madaniyati va dunyoqarashi haqida qimmatli maʼlumotlarni saqlab qolgan. bu davrning yana bir …

4 / 5

oʻzbek tilshunosligi poydevorini qurgan va keyingi avlod tilshunoslari, xususan, alisher navoiy uchun asos yaratgan. ular tilni ilmiy jihatdan tahlil qilish anʼanasini boshlab berib, turkiy tilshunosligining oltin davri sifatida tarixda qoldi. temuriylar davri va undan keyingi tilshunoslik, xv asrdan xix asrgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga olib, oʻzbek tilshunosligining eng muhim va yorqin bosqichlaridan biri hisoblanadi. bu davrda turkiy til ilm-fan, adabiyot va davlat boshqaruvi tili sifatida toʻliq shakllandi va oʻzining eng yuqori taraqqiyotiga erishdi. bu jarayonning boshida buyuk mutafakkir va davlat arbobi alisher navoiy turadi. uning tilshunoslik sohasidagi eng muhim asari “muhokamat ul-lugʻatayn”dir. bu asar 1499-yilda yozilgan boʻlib, u shunchaki ikki tilni taqqoslashdan koʻra koʻproq maqsadda yozilgan. navoiy oʻz asarida turkiy tilning fors tilidan nafaqat kam emasligini, balki maʼlum jihatlarda undan boyroq ekanligini isbotlashga harakat qilgan. u turkiy tilda mavjud boʻlgan va fors tilida topilmagan koʻplab soʻzlarni, xususan, qushlar, mevali daraxtlar va uy-roʻzgʻor buyumlariga oid atamalarni misol qilib keltiradi. uning bu …

5 / 5

y jihatdan asoslab berdi. bu asar ham, navoiyning ishlari kabi, tilning badiiy va ilmiy imkoniyatlarini oshirishga xizmat qilgan. temuriylar davri tilshunosligining yana bir muhim yoʻnalishi lugʻatshunoslikning rivojlanishi boʻldi. bu davrda forscha-turkiycha va turkcha-forscha lugʻatlar tuzilgan. bu lugʻatlar turli sohalardagi atamalarni qamrab olgan va ikki til oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarni oʻrganishda muhim ahamiyatga ega edi. “badoe ul-lugʻatayn” kabi lugʻatlar bu davr lugʻatshunosligining yorqin namunasi hisoblanadi. shuningdek, xviii asrda yaratilgan “sanglah” lugʻati ham tilshunoslik uchun qimmatli manba boʻlib, unda turkiy soʻzlarning maʼnosi fors tilida berilgan. umuman olganda, temuriylar va undan keyingi davr tilshunosligi oʻzbek tilining boy, rivojlangan va oʻziga xos til sifatida mustahkam oʻrnashishiga xizmat qildi. bu davrda yaratilgan asarlar, xususan, “muhokamat ul-lugʻatayn” oʻzbek tilining fors tili bilan teng mavqeda turishini isbotladi va tilning oʻzbek xalqi uchun milliy oʻzlikni anglashdagi oʻrnini mustahkamladi. bu ishlar keyingi avlod tilshunoslari uchun mustahkam asos boʻlib xizmat qildi. bu davr nafaqat tilshunoslik, balki oʻzbek milliy oʻzligi va madaniyatining …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 5 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"o'zbek tilshunosligi taraqqiyot bosqichlari" haqida

mavzu: o‘zbek tilshunosligi taraqqiyot bosqichlari reja 1. islomgacha boʻlgan yozma manbalar 2. klassik davr turkiy tilshunosligi (ix-xiv asrlar) 3. temuriylar va undan keyingi davr tilshunosligi (xv-xix asrlar) qadimgi yozma manbalar tilshunoslik uchun shunchaki tarixiy yodgorliklar emas, balki tilning shakllanishi va rivojlanishini oʻrganishga xizmat qiladigan tirik guvohlar hisoblanadi. oʻzbek tilining asosini tashkil etgan turkiy tillar tarixini chuqur oʻrganish, aynan islomgacha boʻlgan davrga oid bitiklar orqali amalga oshiriladi. bu yodgorliklarning eng muhimi, albatta, viii asrda yaratilgan oʻrxun-yenisey bitiklaridir. ular hozirgi moʻgʻuliston hududidagi oʻrxun va sibirdagi yenisey daryolari boʻyida topilganligi sababli shunday nomlangan. bu bitiklar nafaqat oʻzbek, balki barcha t...

Bu fayl DOCX formatida 5 sahifadan iborat (19,5 KB). "o'zbek tilshunosligi taraqqiyot bosqichlari"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: o'zbek tilshunosligi taraqqiyot… DOCX 5 sahifa Bepul yuklash Telegram