sohaviy terminlarning qo‘llanish xususiyatlari va yasalishi

PDF 6 pages 245.0 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 245.0 KB

File type PDF

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

6-dars sohaviy terminlarning qo‘llanish xususiyatlari va yasalishi reja: 1.sohaviy terminlarning qо„llanish xususiyatlari. 2.sohaviy terminlarning morfologik, sintaktik, semantik usullarda yasalishi. tayanch sо‘zlar: termin, soha terminlari, determinlashish, morfologik usul, sintaktik usul, semantik usul. bilib oling! sohaviy terminlarning qо‘llanish xususiyatlari о„zbek tilida hozirgi ilmiy-texnikaviy terminologiya keng qamrovda о„z aksini topgan. о„zbek adabiy tilining ajralmas bо„lagi hisoblanmish terminologiya hozirgi о„zbek tilshunosligi fanining о„ta shahdam va dinamik tarzda taraqqiy etayotgan kategoriyalardan biri bо„lib, til lug„at boyligining muttasil о„sib hamda kengayib borishida tuganmas manba rolini bajaradi. о„zbek tili ilmiy terminologiyasida terminlarning uch turi farqlanadi (begmatov 1988; 140): 1) tarixiy-an‟anaviy terminlar. bu turga taalluqli sо„zlar juda qadimdan termin vazifasida qо„llanib keladi va о„zbek terminologiyasining о„zagini tashkil qiladi. masalan, tо‘siq, yulduz, soliq, kirim, pul, oldi-sotti, sо‘roq, tomir, oqsillar, isitma singari kо„pgina terminlar shular sirasidandir; 2) terminologik tizimning boyishiga bois bо„lgan nisbatan yangi termin-о„zlashmalar: skaner, sayt, karate, internet auksion, tomografiya, spektr, respirator, psixolingvistika, pragmatika, lingvokulturologiya, semema, parodontoz, bakteriya, videotelefon, …

2 / 6

chi va h.k. shubhasiz, о„zbek terminologiyasi ilmiy-texnikaviy inqilob davri deb nom olgan xx asrda ham miqdor, ham sifat tomondan jiddiy о„zgarishlarni boshidan kechirdi. bunday о„zgarishlar intralingvistik va ekstralingvistik omillar ta‟siri ostida umumо„zbek adabiy tilida sodir bо„lgan jarayonlar yordamida aniqlanadi. mubolag„asiz ta‟kidlash lozimki, о„zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi (1989) hamda о„zbekiston respublikasining istiqlolni qо„lga kiritishi (1991) ilm-fan tilining keng qamrovli taraqqiyotini ta‟minladi. о„zbek tili terminologik leksikasining faollashish jarayoni respublikaning davlat qurilishi, iqtisodiy, ijtimoiy, ilmiy, madaniy va ma‟naviy taraqqiyoti, shuningdek, ijtimoiy turmushning turfa jabhalariga doir talaygina yangi hodisa va tushunchalarni ifodalash zaruriyati bilan chambarchas bog„liqdir. shu sababli hozirgi paytda о„ta tezlik bilan tо„lishib borayotgan qator terminologik tizimlarni yana ham takomillashtirish, yuqori bosqichga kо„tarish о„zbek terminologiyasi oldida turgan dolzarb, kechiktirib bо„lmas masalalardan hisoblanadi. sir emaski, har qanday tilning lug„at tarkibi uch nisbatan mustaqil, ya‟ni noterminologik (mustaqil ma‟noli sо„zlar va yordamchi sо„zlar), umumilmiy (ilmiy soha vakillariga xos maxsus leksemalar) hamda terminologik (aniq terminologik …

3 / 6

sik birliklarning mavjudligi muhim ahamiyatga molikdir. ijtimoiy-iqtisodiy va sotsial-siyosiy jabhalarga doir hodisa va tushunchalarni ifodalovchi ijtimoiy-siyosiy va sotsial- iqtisodiy terminologiya xalq kundalik hayotida sodir bо„luvchi turfa voqealar bilan yaqindan bog„langan. davlatning siyosiy-ma‟muriy qurilishi, tashqi siyosiy faoliyati, ijtimoiy tuzilishi va sinfiy tabaqalanishi, jamiyat a‟zolariaro savdo moliyaviy munosabatlar bilan mustahkam aloqaga ega ijtimoiy-siyosiy va sotsial-iqtisodiy terminologiya tizimidagi leksik-semantik guruhlarga kiruvchi termin hamda termin-birikmalar о„zbek tili lug„at tarkibini tо„ldirigan va boyitgan. xi-xii asrlarga xos qoraxoniylar davri qо„lyozma manbalari qarindosh turkiy tillar, chunonchi, о„zbek, uyg„ur, turkman, qozoq, qirg„iz va h.k. tillar tarixi bilan bevosita bog„liq. xii-xiv asrlarda markaziy osiyo va о„rta osiyo, dashti qipchoq, volgabо„yi, qirim hamda mamlyuklar hukmronlik qilgan misrning keng mintaqalarida turfa mazmundagi, rang-barang janrdagi dunyoviy va diniy turkiy yozma yodgorliklar yaratilgan va shuhrat topgan. mazkur nodir yozma obidalarning tili ulkan hududa istiqomat qiluvchi turkiy xalq (о„zbek, turkman, qozoq, qirg„iz, tatar, turk, ozarbayjon va h.k.)lar adabiy tillarining shakllanishida muhim ahamiyat kasb etganligi …

4 / 6

ul, ayg‘oqchi, tо‘pchi, dengizchi, chopar, mergan, qochoq va h.k.; 2) qurol-yarog„ va anjomlar nomini anglatuvchi tо„p, qurol- yarog‘, kema, о‘q, qо‘ndoq, qalqon, sol, kiyim, quloqchin va h.k.; 3) urush, tinchlik, g„alaba, mag„lubiyat kabi mavhum ma‟noni ifodalovchi leksik birliklar oiddir. tarixiy qadimiyligi bir necha yuz yillar bilan о„lchanuvchi zoologik terminologiya ham hozirgi kunlarga qadar ma‟lum sondagi sо„zlarni tizimida asrab qolishga muvaffaq bо„lgan. tilshunos hamidulla dadaboyev tomonidan sinchkovlik bilan qilingan tahlilga muvofiq xi-xiv asr eski turkiy til yozma obidalari tilida qо„llangan 432 ta zoonimning 365 tasi asl turkiycha, 33 tasi forscha- tojikcha, 26 tasi arabcha, 5 tasi mо„g„ulcha, 3 tasi esa hind-yevropacha ekanligi aniqlangan. sof turkiycha 365 zoonimlar tub (158) hamda yasamalarga (207) taqsimlanadi. yasama zoonimlarning 132 tasi morfologik, 59 tasi sintaktik, 5 tasi esa semantik yо„l bilan hosil qilingan. chunonchi, tо‘ng‘iz, bо‘rsiq, biya, kiyik, quyon, shunqor, g‘oz, о‘rdak, burga, qо‘ng‘iz singari talay leksik birliklar hozirgi о„zbek zoologik terminologiyasi tarkibida faol qо„llanmoqda …

5 / 6

ar ham о„z aksini topgan. ma‟lumki, juda qadim zamonlardan insonlarning vaqtni aniqlash, bir makondan boshqa joyga harakat qilish, sayohatlarga borish ehtiyoji natijasida osmon va undagi jismlar, yoritqichlar harakatini о„rganuvchi maxsus fan, ya‟ni astronomiya shakllangan. astronomiya fanining asrlar mobaynidagi taraqqiyoti natijasida ushbu sohaga tegishli leksemalar mikrotizimi shakllandi. hozirgi о„zbek tili astronomik terminologiyasi tizimi x-xiv asrlardan e‟tiboran muomalaga kirgan nujum ilmi, munajjim, yulduz, sayyora, usturlob, hulkar, arslon, burj, qovg‘a, yetagan, chо‘lpon, mushtariy singari qadimiy astroponim (kosmonim)larni saqlab qolishga erishgan (dadabayev 1994; 32-43). astronomiya va kosmonavtika fanlarining sо„nggi vaqtlarda jadal rivojlanishi, tabiiy, о„z ifodasini hozirgi о„zbek adabiy tili sо„z boyligida ham topdi. uran, neptun, pluton, asteroid, ulug‘bek asteroidi, osiyo asteroidi, galley kometasi, neuymin kometasi, selenonim, kirill krateri kabi astroponimlar ilmiy va ilmiy-ommabop nashrlarda faol ishlatilmoqda, darslik, qо„llanma hamda turli xarakterdagi lug„atlarda qayd etilmoqda (primov 2009). xulllas, genetik kо„rinishi nuqtai nazaridan о„zbek tilida qо„llanuvchi terminlar: a) terminologiya tizimiga tayyor til birligi sifatida qabо„l qilingan …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sohaviy terminlarning qo‘llanish xususiyatlari va yasalishi"

6-dars sohaviy terminlarning qo‘llanish xususiyatlari va yasalishi reja: 1.sohaviy terminlarning qо„llanish xususiyatlari. 2.sohaviy terminlarning morfologik, sintaktik, semantik usullarda yasalishi. tayanch sо‘zlar: termin, soha terminlari, determinlashish, morfologik usul, sintaktik usul, semantik usul. bilib oling! sohaviy terminlarning qо‘llanish xususiyatlari о„zbek tilida hozirgi ilmiy-texnikaviy terminologiya keng qamrovda о„z aksini topgan. о„zbek adabiy tilining ajralmas bо„lagi hisoblanmish terminologiya hozirgi о„zbek tilshunosligi fanining о„ta shahdam va dinamik tarzda taraqqiy etayotgan kategoriyalardan biri bо„lib, til lug„at boyligining muttasil о„sib hamda kengayib borishida tuganmas manba rolini bajaradi. о„zbek tili ilmiy terminologiyasida terminlarning uch turi farqlan...

This file contains 6 pages in PDF format (245.0 KB). To download "sohaviy terminlarning qo‘llanish xususiyatlari va yasalishi", click the Telegram button on the left.

Tags: sohaviy terminlarning qo‘llanis… PDF 6 pages Free download Telegram