kompyuterda axborotlarni qayta ishlashning arifmetik asoslari

DOCX 9 стр. 181,8 КБ Бесплатная загрузка

9 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 181,8 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 9

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 9

5-mavzu: kompyuterda axborotlarni qayta ishlashning arifmetik asoslari. mavzu rejasi: 1. sanoq sistemasining rivojlanish tarixi 2. sanoq sistemalari. pozitsion va nopozitsion sanoq sistemalari. 3. ikkilik, sakkizlik va oʼn oltilik sanoq sistemalari. 4. sonlarni bir sanoq sistemasidan boshqa sanoq sistemasiga oʼtkazish sanoq sistemasining rivojlanish tarixi hozirgi kunda sanoq sistemasi informatika fanida juda muhim rol o'ynaydi. bizning kundalik hayotimizda qo’llanilayotgan o’nlik sanoq sistemasi hozirgidek yuqori ko’rsatkichni tez egallamagan. turli davrlarda turli xalqlar bir-biridan keskin farqlanuvchan sanoq sistemalaridan foydalanganlar. odamlar o’rtasida muomala vositasi bo’lmish til kabi sonlarning o’z tili mavjud bo’lib, u ham o’z alifbosiga ega. bu alifbo raqamlar va sonlarni ifodalash uchun qo’llaniladigon belgilardan iboratdir 1,2,…,9,0 yoki rim raqamlari i, ii, v, x, l, c, m, h,…, sonlar alifbosining elementlari hisoblanadi. turli davirlarda turli halqlar, qabilalar raqamlar va sonlarni ifodalashda turlicha belgilardan foydalanganlar. masalan, qadimgi misirda raqam va sonlarni ifodalashda quyidagi belgilardan foydalanilgan masalan, qadimgi meksikaliklar (steklar) 402 sonini yuqoridagidek belgilaganlar. ma’lumki, xariflardan …

2 / 9

onlar alifbosida), yigirmata (xvixvii asrlarda amerika qit’asida yashagan atstek, mayya qabilarida); oltmishta (qadimgi bobilda) belgilarni o’z ichiga olgan. ular mos ravishda ygirmata raqamli (qisqacha yigirmalik) sanoq sistemasi yoki oltmishlik sanoq sistemasi deb nomlanadi. soatning oltmishga, sutkaning o’n ikkiga karaligi, bir yilning 12 oydan iboratligi, ingilizlarda uzunlik o’lchov birligi bo’lmish 1 futning 12 dyumga tengligi shu kabi sistemalarning qo’llanilishi natijasidir. inson har bir sistemani ishlatganda ma’lum vositalardan ham foydalangan. masalan, o’n ikkilik sanoq sistemasi uchun vosita sifatida qo’l barmoqlaridagi bo’g’inlardan foydalanilgan. sonlar sistemasidagi raqamlar soni shu sistemaning asosi deb yuritiladi. sonlar alifbosiga kiritilgan belgilar raqamlar va ular yordamida hosil qilingan boshqa belgilar sonlar deb yuritiladi. masalan, o’nlik sanoq sistemasida 5, 6, 8 – bu raqamlar, ammo 658 – bu son. inson hayotida keng tarqalgan sanoq sistema bu o’nlik sanoq sistemasidir. bunda raqamlar o’zi turgan o’ringa ko’ra turlicha miqdordorni anglatadi. masalan; a) 9 (to’qqiz) – birlik; 90 (to’qson – o’nlik; 900 (to’qqiz …

3 / 9

rinchi yarmida yashab ijod etdi. xorazmiy xorazm oʻlkasida tugʻilib, oʻsdi. adabiyotlarda 783 yil uning tugʻilgan yili deb qabul etilgan. xorazmiyning arifmetik risolasi qachon yozilgani nomaʼlum. biroq unda olim algebraik risolasini eslaydi. demak, bundan xorazmiy arifmetik risolani algebraik risoladan keyin yozgani maʼlum boʻladi. bu risola xii asrda ispaniyada lotin tiliga tarjima qilingan. tarjimaning xiv asrda koʻchirilgan yagona qoʻlyozmasi kembrij universiteti kutubxonasida saqlanadi. risola “diksit algorizmi”, yaʼni “al-xorazmiy aytdi” iborasi bilan boshlanadi. bundan keyin xorazmiy toʻqqizta hind raqamining sonlarni ifodalashdagi afzalliklari va ular yordamida har qanday sonni ham qisqa qilib va osonlik bilan yozish mumkinligini aytadi. asarning lotincha qoʻlyozmasida hind raqamlari koʻpincha yozilmay, ularning oʻrni boʻsh qoldirilgan yoki ahyon-ahyonda 1, 2, 3, 5 sonlarga mos keladigan hind raqamlari yozilgan. koʻpincha esa hind raqamlari oʻsha davrda evropada keng tarqalgan rim raqamlari bilan almashtirilgan. xorazmiy hind raqamlari asosida oʻnlik pozitsion sistemada sonlarning yozilishini batafsil bayon qiladi. u sonlarning bunday yozilishidagi qulayliklar, ayniqsa, nol ishlatilishining …

4 / 9

i oʻtganligi uchun ular “arab raqamlari” deb ataladi va hozir ham shunday deb atalib kelinmoqda. evropaliklar uzoq vaqtgacha hind raqamlariga asoslangan hisob tizimini “algorizmi” deb atab keldilar. faqat xvi asr oʻrtalaridagina bu nom “arifmetika” iborasi bilan almashtiriladi. shundan keyin to hozirgi kungacha “algorizm” yoki “algoritm” deganda har qanday muntazam hisoblash jarayoni tushuniladigan boʻldi. bu ibora bilan al-xorazmiyning nomi fanga abadiy kirib qoldi. kompyuter tushunadigan va shu sanoq sistemada amal olib boradigan sistema bu ikkilik sanoq sistemasi. hozirgi kunda eng asosiy sanoq sistemalari, bular 2,8,10,16 lik. sanoq sistemalari va ularning asosiy qoidalari 1-qoida. sanoq sistemasi – bu aniq son qiymatga ega belgilar yordamida ma’lum qonun - qoidalar asosida sonlarni tasvirlashdir. 2-qoida. sonlarni yozishda ishlatiladigan belgilar – bu raqamlar deyiladi. raqamlarning hammasi sanoq sistemasining alifbosi deyiladi. alfavitdagi raqamlar soni uning o’lchovi deyiladi. (masalan; 0,1-ikkilik; 0,1,2- uchlik; 0,1,2,3, 4,5,6,7,8,9 – o’nlik). sanoq sistemalarini ikki turga: pozitsion va pozitsion bo’lmagan sanoq sistemalariga bo’lishadi. pozitsion …

5 / 9

xv. rim sanoq sistemasida sonlarni yozishda 4ta bir xil belgi ketma-ket qatorasiga yozilmaydi. rim sanoq sistemasida 0 (nol) soni ishlatilmaydi. 3- qoida. pozitsion sanoq sistemasi. sanoq sistemasi pozitsion sanoq sistemasi deyiladi agarda sonlarda yozilgan raqamlar turgan joyiga qarab miqdori o’zgarsa. masalan: 4056= 4x1000+0x100+5x10+6x1 bu o’nlir sanoq sistemasi quyidagicha tashkil qilinadi. sonning raqami uning og’irligiga ko’paytiriladi va ular qo’shiladi. sonlarning qiymatini bunday ifodalash additive-multiplikativ deyiladi. 4-qoida. mos razryadda “og’irlikni” beruvchi sonlar ketma-ketligi sanoq sistemasining bazisi deyiladi. pozitsion sanoq sistemasining amaldagi asosiy yutig’i- bu cheklangan belgilar yordamida ixtiyoriy sonni yozishdir. 5-qoida. pozitsion sanoq sistemasi odatiy sanoq sistemasi deyiladi, agarda uning bazisi geometrik progressiya tashkil qilsa. uning raqamlari butun manfiy bo’lmagan sonlardir. masalan: 5047=5x1000+0x100+4x10+7x1, bunda 1,10,100,1000 lar geometrik progressiyani tashkil qiladi. 6-qoida. odatiy sanoq sistemasining bazisini tashkil qiluvchi geometrik progressiya ko’paytuvchisi sanoq sistemasining asosi deyiladi. shunday qilib biz pozitsion sanoq sistemasi deganda asosan uchta {bazis, alifbo, asos} degan tushunchalarga ega bo’ldik. shu tushunchalarga …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 9 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "kompyuterda axborotlarni qayta ishlashning arifmetik asoslari"

5-mavzu: kompyuterda axborotlarni qayta ishlashning arifmetik asoslari. mavzu rejasi: 1. sanoq sistemasining rivojlanish tarixi 2. sanoq sistemalari. pozitsion va nopozitsion sanoq sistemalari. 3. ikkilik, sakkizlik va oʼn oltilik sanoq sistemalari. 4. sonlarni bir sanoq sistemasidan boshqa sanoq sistemasiga oʼtkazish sanoq sistemasining rivojlanish tarixi hozirgi kunda sanoq sistemasi informatika fanida juda muhim rol o'ynaydi. bizning kundalik hayotimizda qo’llanilayotgan o’nlik sanoq sistemasi hozirgidek yuqori ko’rsatkichni tez egallamagan. turli davrlarda turli xalqlar bir-biridan keskin farqlanuvchan sanoq sistemalaridan foydalanganlar. odamlar o’rtasida muomala vositasi bo’lmish til kabi sonlarning o’z tili mavjud bo’lib, u ham o’z alifbosiga ega. bu alifbo raqamlar va sonlarni ifod...

Этот файл содержит 9 стр. в формате DOCX (181,8 КБ). Чтобы скачать "kompyuterda axborotlarni qayta ishlashning arifmetik asoslari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: kompyuterda axborotlarni qayta … DOCX 9 стр. Бесплатная загрузка Telegram