yangi davr g’afrb falsafasi

DOCX 19 стр. 36,4 КБ Бесплатная загрузка

19 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 36,4 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 19

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 19

2-savol. yangi davr g’afrb falsafasi. yangi davr falsafasining tabiiy-ilmiy asoslari. xvii asrdan boshlab tabiatshunoslik jadal sur’atlarda rivojlanadi. dengizlarda kemalarda suzish ehtiyojlari astronomiyaning rivojlanishini, shaharsozlik, kemasozlik, harbiy ish – matematika va mexanikaning rivojlanishini belgilaydi. yangi fan avvalo moddiy ishlab chiqarish amaliyotiga: to‘qimachilik sanoatida mashinalar ixtiro qilinishiga, ko‘mir va metallurgiya sanoatida ishlab chiqarish qurollarining takomillashuviga tayanadi. e.torrichelli havo bosimi mavjudligini eksperimental yo‘l bilan aniqladi, simobli barometr va havo nasosini ixtiro qildi. i.nyuton mexanikaning asosiy qonunlarini, shu jumladan butun olam tortishish qonunini ta’rifladi. r.boyl kimyoda mexanikani qo‘lladi, kimyoviy element tushunchasini ishlab chiqdi. ingliz fizigi u.gilbert magnit xossalarini va uning amalda qo‘llanilishini o‘rgandi. v.garvey qon aylanishini kashf etdi va uning rolini empirik usulda tadqiq etdi. r.dekart va g.leybnits matematika, mexanika, fizika va fiziologiyaning rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shdi. ijtimoiy fanlarda tabiiy huquq nazariyasi ishlab chiqildi (angliyada t.gobbs, gollandiyada g.grotsiy). fanning bunday rivojlanishi o‘z davrining falsafasiga ham ta’sir ko‘rsatmay qolmadi. falsafada sxolastika va dindan uzil-kesil ajralish …

2 / 19

alligiga ko‘maklashish hodisalarning sabablarini, ularning muhim kuchlarini o‘rganish zarurligi anglab etilishiga olib kelgan. shu sababli substansiya va uning xossalari muammolari yangi davrning deyarli barcha faylasuflarini qiziqtirgan. bu davr falsafasida «substansiya» tushunchasini tavsiflashga nisbatan ikki xil yondashuv paydo bo‘lgan: birinchi yondashuv substansiyani borliqning chegaraviy asosi sifatida ontologik tushunish bilan, ikkinchi yondashuv – «substansiya» tushunchasini, uning ilmiy bilim uchun zarurligini gnoseologik jihatdan anglab etish bilan bog‘liq. birinchi yondashuv asoschisi – ingliz faylasufi frensis bekon (1561-1626) substansiya shakllarining xususiyatlariga tavsif bergan va substansiyani muayyan narsalar shakli bilan ayniylashtirgan. uning fikricha, materiya sariqlik, moviylik, qoramtirlik, iliqlik, og‘irlik va boshqa shunga o‘xshash xossalarga ega. bular materiyaning eng sodda xususiyatlaridir. bu xossalarning turli birikmalaridan tabiatning rang-barang narsalari vujudga keladi. materiyaning sifat jihatidan har xilligi haqidagi ta’limotni f.bekon o‘zining shakl va harakat haqidagi ta’limoti bilan quvvatlagan. uning talqinida shakl – bu narsaga xos bo‘lgan xususiyatning moddiy mohiyati. u platon va aristotelning shakl haqidagi mushohadalari bilan bahsga kirishadi. …

3 / 19

ligidan iborat bo‘lgan va bu o‘zgarishlarning sur’atini tavsiflaydigan ichki xossasi sifatida e’tirof etiladi. shunday qilib, vaqt harakat bilan uyg‘un bog‘lanadi. bekon fikriga ko‘ra, harakat – materiyaning tug‘ma xossasi. materiya qanday abadiy bo‘lsa, harakat ham shunday abadiydir. u harakatning tabiatdagi 19 turi yoki shaklini qayd etgan: tebranish, qarshilik, inersiya, intilish, kuchlanish, hayot ruhi, azoblanish va b. bu shakllar amalda o‘sha davrda fanda ayniqsa mukammal o‘rganilgan materiya harakati mexanik shakllarining xususiyatlari bo‘lgan. ayni vaqtda f.bekon moddiy dunyoning ko‘p sifatliligini o‘rganish va tushuntirishga harakat qilgan. f.bekonning materialistik qarashlari boshqa bir ingliz faylasufi tomas gobbs (1588-1679) tomonidan tizimga solingan va rivojlantirilgan. gobbs materiyaga birdan-bir substansiya sifatida yondashgan, barcha hodisalar, narsalar, jarayonlarni bu substansiyaning namoyon bo‘lish shakllari deb hisoblagan. materiya – abadiy, jismlar va hodisalar – o‘tkinchi: ular vujudga keladi va yo‘q bo‘ladi. fikrlashni materiyadan ajratib bo‘lmaydi, zero materiyaning o‘zigina fikrlaydi. jismsiz tana bo‘lmaganidek, jismsiz substansiya ham bo‘lishi mumkin emas. aynan materiya barcha o‘zgarishlar sub’ekti …

4 / 19

limlar manbai va ularning haqiqiyligi mezonlarini u tajribada ko‘rgan. bilishga tashqi dunyoning inson ongidagi in’ikosi sifatida yondashar ekan, u bilishda tajriba hal qiluvchi rol o‘ynashini qayd etgan. ammo faylasuf bilishda aqlning rolini ham inkor etmagan. f.bekon falsafasining davomchisi t.gobbs ham gnoseologiyada asosan empirik va sensualist bo‘lgan (hissiy bilishni bilishning asosiy shakli deb hisoblagan). insonga moddiy jism ta’siri natijasida vujudga kelgan sezgini u bilishning birinchi amali deb hisoblagan. fikrlashni u tushunchalarni qo‘shish yoki ayirish deb hisoblagan, unga o‘z matematik metodini to‘la tatbiq etgan. f.bekondan farqli o‘laroq, gobbsda materiya sifat ko‘rsatkichlariga ega emas: u materiyani matematik va mexanik sifatida miqdor jihatidan o‘rganadi. unda materiya dunyosi rang, hid, ovoz kabi xossalardan mahrum. t.gobbs talqinida materiya go‘yo geometrik tus oladi va sifat jihatidan bir jinsli, rangsiz narsa tarzida, miqdoriy kattaliklarning muayyan tizimi sifatida namoyon bo‘ladi. harakatni u faqat mexanik nuqtai nazardan tushunadi. makon va zamon muammolarini o‘rganishga nisbatan gobbs materialistik nuqtai nazardan yondashadi. t.gobbs …

5 / 19

ha monistik talqiniga o‘zining dunyoning dualistik talqinini qarshi qo‘yadi. dekart bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan ikki birinchi asos: nomoddiy yoki «fikrlovchi» substansiya va moddiy yoki «ko‘lamli substansiya» mavjudligini taxmin qiladi. bu ikki substansiya parallel mavjuddir. ularni o‘rganish bilan metafizika va fizika shug‘ullanadi. metafizika avvalo ma’naviy substansiyani, u bilan bog‘liq bo‘lgan bilish va borliq tamoyillarini o‘rganadi. fizika tabiat falsafasini tadqiq etadi. u dunyoning vujudga kelishi, erda hayotning rivojlanishi (tabiat qonunlariga muvofiq) haqidagi ta’limotni o‘z ichiga oladi, hayvonlar va inson tanasining tuzilishini mexanika qonunlariga bo‘ysinuvchi murakkab mashinalar sifatida o‘rganadi (r.dekart asarlaridan biri «hayvon – mashina» deb ataladi). dekart ilgari surgan kosmogoniya haqidagi ta’limot zamirida quyosh sistemasining tabiiy rivojlanishi g‘oyasi yotadi. uning fikricha, bu rivojlanish materiya va uning turli jinsli zarralari harakati bilan belgilanadi. dekart materiya mustaqil ijodiy kuchga ega deb hisoblaydi. harakatni dekart mexanik jarayon – jismlarning makonda ko‘chishi sifatida tushunadi. shunday qilib, r.dekart o‘z-o‘zi bilan ziddiyatga kirishadi: u makonni jismning ko‘lamliligi sifatida tan …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 19 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "yangi davr g’afrb falsafasi"

2-savol. yangi davr g’afrb falsafasi. yangi davr falsafasining tabiiy-ilmiy asoslari. xvii asrdan boshlab tabiatshunoslik jadal sur’atlarda rivojlanadi. dengizlarda kemalarda suzish ehtiyojlari astronomiyaning rivojlanishini, shaharsozlik, kemasozlik, harbiy ish – matematika va mexanikaning rivojlanishini belgilaydi. yangi fan avvalo moddiy ishlab chiqarish amaliyotiga: to‘qimachilik sanoatida mashinalar ixtiro qilinishiga, ko‘mir va metallurgiya sanoatida ishlab chiqarish qurollarining takomillashuviga tayanadi. e.torrichelli havo bosimi mavjudligini eksperimental yo‘l bilan aniqladi, simobli barometr va havo nasosini ixtiro qildi. i.nyuton mexanikaning asosiy qonunlarini, shu jumladan butun olam tortishish qonunini ta’rifladi. r.boyl kimyoda mexanikani qo‘lladi, kimyoviy element tushunch...

Этот файл содержит 19 стр. в формате DOCX (36,4 КБ). Чтобы скачать "yangi davr g’afrb falsafasi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: yangi davr g’afrb falsafasi DOCX 19 стр. Бесплатная загрузка Telegram