dnk replikatsiyasi

DOCX 22 pages 914.3 KB Free download

22 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 914.3 KB

File type DOCX

Pages 22

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 22

dnk replikatsiyasi hujayrali organizmlarning genetik rejasi dnk molekulasida nukleotid qatori sifatida yozilgan bo’lib, uning nasldan-naslga bexato o’tishini mazkur molekula o’z-o’zidan ko’payishida ta’minlaydi. dnk-qolipida (matritsasida) ushbu molekulaning ikki martadan ko’payish jarayonini replikatsiya deb ataladi. dnk molekulasidagi irsiy belgilar hujayradan hujayraga va keyingi avlodlarga berilishida uning o’zi xatosiz ko’payishi lozim. jumladan, ichak tayoqchasining to’liq genomini xatosiz ta’minlanishi uchun 4·106 nukleotid qatoridan iborat bo’lgan genom duplitsirlanishi lozim. odamning somatik hujayrasidagi genom o’z-o’zidan nusxa olishida 6 mlrd. nukleotid qatori qatnashadi. biologik makromolekulalarning matritsali sinteziga dnk replikatsiyasi misol bo’ladi. dnk replikatsiyasi azot asoslarining (purin, pirimidin) komplementar tizimi asosida sodir bo’ladi. replikatsiya reaksiyasining ketishi uchun bir zanjirli dnk-matritsa, dezoksinukleozidtrifosfatlar, fermentlar, magniy ionlari, oqsil omillari bo’lishi zarur. dnk biosintezining quyidagi ko’rinishida ko’rsatish mumkin. dnk replikatsiyasi yarim konservativ xarakterga ega, ya’ni yangidan hosil bo’lgan dnk molekulasidagi polipeptid zanjirining faqat bittasi sintezlanadi, ikkinchisi esa tayyor holda dastlabki, ona dnkdan o’tadi. yangi sintezlanayotgan dnk tarkibidagi nukleotidlarning ketma-ket joylanishi – qolip …

2 / 22

rining aynan o’zidir. dnkning replikatsiyasida ko’p miqdorda oqsil-fermentlar ishtirok etganliklari uchun mazkur tizim murakkab, samarali replikativ harakatdagi jarayon hisoblanadi. dnkning replikatsiyasi 5'→3' tomoniga matritsa asosida dnk polimeraza fermenti ishtirokida sodir bo’ladi. dnkning sintezlovchi ferment har soniyada 50 ta nukleotid eukariotlarda, bakteriyalarda esa 500 dezoksinukleotidlarni polimerlash xususiyatiga ega. hujayralarning bo’linishida dnk-matritsadan nusxa olish o’ta aniqlikni talab qiladi. mazkur jarayonni korreksiya qilish dnk-polimeraza nukleotidlarni komplementarlik tizimi asosida amalga oshiradi. mobodo, polimerizatsiya jarayonida xatolik yuz bergan bo’lsa replikatsiya to’xtatiladi. dnk zanjiriga komplementarlikka mos kelmagan nukleotid ulangan bo’lsa ferment orqali darhol polimerdan ajratiladi. dnk replikatsiyasidagi xatolik yo’q darajada bo’lib, masalan, ichak tayoqchasidagi dnkning o’z-o’zidan ko’payish davomidagi xatolik 10-9 – 10-10 darajasiga teng. dnk – molekulasining replikatsiyasi uchun ferment dnk-polimeraza va albatta zatravka (tomizg’i) yoki praymer (inglizcha zatravka) zarur ekanligi isbotlangan. 28 - rasm. dnk replikatsiyasida molekulaning ikkiga ko’payishi. replikatsiyaning initsiatsiyasida ribonukleozidtrifosfatlardan tashkil topgan qisqa molekulali rnk-zatravka zarur bo’lib, bu omilni dnk-praymaza fermenti sintezlaydi. praymaza …

3 / 22

o’liq sintezlanib boradi. qarama-qarshi tomondagi dnk zanjirida kichik fragmentli (1000-2000 nukleotid qoldiqlari prokariotlarda va 100-200 nukleotid qoldiqlar eukariotlarda) nukleotidlar, ya’ni okazaki fragmentlari sintezlanadi. sintezlanayotgan dnk molekulasining to’liq qismini yetakchi, ikkinchisi esa okazaki fragmentlaridan tashkil topgan zanjirni “orqada qoluvchi” deb ataladi. bunday qisqa fragmentlarning sintezi rnk-zatravka ishtirokida davom etadi. mazkur dnk sintezini uzilgan yoki yarim uzilgan replikatsiya deb ataladi. ma’lum vaqtdan so’ng, rnk-zatravkalar (praymerlar) ajraladi. bo’sh qismlar dnk-polimeraza fermentlari orqali nukleotidlar bilan to’ldiriladi, kichik fragmentlar esa, dnk ligaza fermentlari orqali “orqada qoluvchi” zanjirlar o’zaro choklanadi. shunday qilib, nukleotidlar orasidagi fosfodiefir bog’lari dnk ligaza fermentlari orqali shakllanadi. nativ dnk bispiral holatda bo’ladi. komplementar holatda o’z-o’zidan ko’payish uchun qo’sh spiral ikkiga ajralishi lozim. dnkning ikki zanjirga yechilishi muayyan qismlardan boshlanadi. qo’sh zanjirni bir-biridan ajratishda ferment xelikaza - dnkga bog’liq atf-aza bajaradi. energiyani esa, atfni gidroliz qilinishidan foydalanadi. xelikaza fermenti doira shaklidagi oltita subbirlikdan tashkil topgan struktura. mazkur ferment harakatda bo’lib, atf ishtirokida dnkni …

4 / 22

meraza fermentini faollantirib, uning ish faoliyatini aniqlashtiradi. eukariotlarda bunday oqsillarga yadrodagi replikativ xususiyatli proteinlar kirib, ularni a (rra) belgi bilan belgilanadi. dnk molekulasida avtonomli replikatsiya xususiyatiga ega bo’lgan qismlar bo’lib, bu bo’lakni replikon deb ataladi. replikon dnkning o’z-o’zidan ko’payishi uchun kerakli genlarni tutib, regulyatorlik xususiyatiga ham ega. dnkdagi replikon qismdan replikatsiya boshlansa shu joyni replikator deb ataladi. eukariot hujayralarda replikatsiyaning boshlanishi dnkning ko’p nuqtalarida bo’lib, ularning masofasi taxminan 20 ming nukleotid qoldig’idan iborat. eukariot xromosomalar polireplikonli tuzilishga ega. replikatsiyaning initsiatsiyasi ma’lum nuqtadan ikki tomonlama harakat qilib, qo’shni replikativ ayrilar bir-birlari bilan qo’shilguncha davom etadi. to’liq shakllangan xromosoma kichik sintezlangan dnk zanjirlarining o’zaro qo’shilishidan shakllanadi. 4.1. prokariot organizmlardagi replikatsiya mazkur jarayon ichak tayoqchalarida o’rganilgan. dnk replikatsiyasida oqsillar - fermentlar va ularning funksiyalari yaxshi tadqiq qilingan. bu jarayonda uch xil dnk polimeraza - i, -ii va -iii ishtirok etishi aniqlangan. dnk-polimeraza i 1958 yilda artur kornberg tomonidan aniqlangan, bir zanjirli polipeptid bo’lib, …

5 / 22

polipeptid bo’lib, polimerazalik xususiyatiga ega. mazkur ferment bir zanjirli dnk bilan bog’lanmay, ko’proq qo’sh zanjirli dezoksiribonukleotid (dnk) molekulalari orasidagi bo’shliqlarni to’ldirib turadi. dnk-polimeraza-ii dnk molekulasini reparatsiyasida ham ishtirok etadi. dnk-polimeraza-iii bakteriyalarning replikatsiyasida asosiy rol o’ynaydi. dnk-polimeraza-iii multiferment kompleksining asosiy omili bo’lib, replikativ ayrining elongatsiyasi, rnk-praymerlarining uzayishi va okazaki fragmentlarining sintezida bevosita ishtirok etadi. dnk-polimeraza-iii o’ndan ortiq subbirliklardan (α, β, γ, δ va h.k.) tashkil topgan. replikatsiyani enzim to’liq xoloferment holatida amalga oshiradi. elongatsiyaning orqada qoluvchi zanjirini to’ldirishda mazkur ferment dnk- polimeraza-i bilan birgalikda faoliyat ko’rsatadi. dnk–polimeraza-iii elongatsiyada yetakchi zanjirni 50 000 nukleotidgacha sintezlaydi. mazkur ferment har soniyada 500 nukleotidni zanjir holatiga keltiradi. bu jarayon dnk-matritsa asosida sodir bo’ladi. e.coli dnksining replikatsiyasi 245 juft azot asosli zanjirning ori c qismidan boshlanadi. mazkur bo’limlarning bir qismi 13 juft, ikkinchisi esa 9 juft qaytariladigan azot asoslaridan iborat (29 -rasm). initsiatsiya jarayonida uchraydigan asosiy polipeptid dna – a oqsili deb ataladi. dna – a …

Want to read more?

Download all 22 pages for free via Telegram.

Download full file

About "dnk replikatsiyasi"

dnk replikatsiyasi hujayrali organizmlarning genetik rejasi dnk molekulasida nukleotid qatori sifatida yozilgan bo’lib, uning nasldan-naslga bexato o’tishini mazkur molekula o’z-o’zidan ko’payishida ta’minlaydi. dnk-qolipida (matritsasida) ushbu molekulaning ikki martadan ko’payish jarayonini replikatsiya deb ataladi. dnk molekulasidagi irsiy belgilar hujayradan hujayraga va keyingi avlodlarga berilishida uning o’zi xatosiz ko’payishi lozim. jumladan, ichak tayoqchasining to’liq genomini xatosiz ta’minlanishi uchun 4·106 nukleotid qatoridan iborat bo’lgan genom duplitsirlanishi lozim. odamning somatik hujayrasidagi genom o’z-o’zidan nusxa olishida 6 mlrd. nukleotid qatori qatnashadi. biologik makromolekulalarning matritsali sinteziga dnk replikatsiyasi misol bo’ladi. dnk replikatsiyasi azo...

This file contains 22 pages in DOCX format (914.3 KB). To download "dnk replikatsiyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: dnk replikatsiyasi DOCX 22 pages Free download Telegram