ekonometrikada qo’llaniladigan tenglamalar tizimi haqida tushuncha

DOCX 11 pages 128.9 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 128.9 KB

File type DOCX

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

4 tenglamalar tizimi ko’rinishidagi ekonometrik modellar 6-ma’ruza tenglamalar tizimi ko’rinishidagi ekonometrik modellar reja: 6.1. ekonometrikada qo’llaniladigan tenglamalar tizimi haqida tushuncha 6.2. modellarning tuzilmaviy va keltirilgan shakllari 6.3. tarkibiy (tuzilmaviy) model parametrlarini baholash 6.1. ekonometrikada qo’llaniladigan tenglamalar tizimi haqida tushuncha ijtimoiy fanlarda statistik o’rganish ob’ekti bo’lib murakkab tizimlar hisoblanadi. bunday murakkab tizimlarni yozish(tasvirlash), ularni harakat mexanizimlarini tushuntirish uchun o’zgaruvchilar orasidagi bog’lanish zichligini aniqlash, alohida regressiya tenglamalarini tuzish etarli emas. alohida regressiya tenglamalaridan foydalanishda, masalan iqtisodiy hisob-kitoblarda ko’pchilik holatlarda argument(omil)larni bir-biriga bog’liq bo’lmagan holda o’zgartirish mumkin deb faraz qilinadi. ammo bunday faraz qilish noto’g’ri, amalda bir o’zgaruvchi boshqa o’zgaruvchilar mutlaqo o’zgarmagan holatida o’zgarishi mumkin emas. bir o’zgaruvchining o’zgarishi butun tizimdagi o’zaro bog’langan belgilarni o’zgarishiga olib keladi. bundan kelib chiqadiki, alohida olingan ko’p omilli regressiya tenglamasi alohida ko’rsatkichlarni natijaviy o’zgaruvchining o’zgarishiga ta’sirini tavsiflay olmaydi. aynan shuning uchun keyingi yillarda iqtisodiy va ijtimoiy tadqiqotlarda o’zgaruvchilar orasidagi o’zaro bog’lanish tarkibini “bir vaqtning o’zida ifodalovchi tenglamalar” …

2 / 11

eladi. yana boshqa misol, ishlab chiqarish samaradorligini baholashda faqat rentabellik modelini o’zi etarli emas. u yana mehnat unumdorligi modeli hamda mahsulot birligi tannarxi modeli bilan to’ldirilishi zarur. agar biz mikrodarajadagi tadqiqotlardan makrodarajadagi hisoblashlarga o’tadigan bo’lsak, o’zaro bog’langan tenglamalar tizimini qo’llashga bo’lgan talab yanada ortadi. ( milliy iqtisodiyot modeli iste’mol funktsiyasi, mehnat haqi investitsiyasi, daromadlarni shaklanishi va boshqa funktsiyalardan tashkil topgan tenglamalar tizimini o’z ichiga oladi. chunki bu makroiqtisodiy ko’rsatkichlar iqtisodiy holatini umumlashtiruvchi o’zaro aloqada bo’lgan ko’rsatkichlardan iborat. ya’ni iqtisodiyotda yakuniy iste’molga xarajatlar yalpi milliy daromadga bog’liq. shu bilan birga milliy daromad hajmi investitsiya funktsiyasi sifatida qaraladi. ) iqtisodiy tadqiqotlarda tenglamalar tizimi turlicha tuzilishi mumkin. har bir bog’liq bo’lgan o’zgaruvchi bitta to’plamdagi omillar funktsiyasi deb qaralganda quyidagi bog’liq bo’lmagan tenglamalar tizimsi hosil bo’lashi mumkin. ( (6.1) ( ) omillar to’plami har bir tenglamada o’zgarib turishi mumkin. (6.2) ko’rinishidagi modellar ham o’zaro bog’liq bo’lmagan tenglamalar tizimi bo’lishi mumkin. ushbu (6.2) tenglamalar tizimini …

3 / 11

tenglamalar tizimida har bir tenglama mustaqil tenglama sifatida qaraladi. aslida tenglamalarning har biri regressiya tenglamalari bo’lib, ularning parametrlarini aniqlash uchun ekku qo’laniladi. e’tiborga olinayotgan omillar ularga bog’liq bo’lgan ko’rsatkichlar orqali iqtisodiy hodisani to’lig’icha ifodalay olmasliklari mumkin. bu kamchiliklarni to’ldirish uchun tenglamalarga ozod had, kiritiladi. natijaviy belgilarning haqiqiy qiymatlari nazariy qiymatlaridan tasodifiy hatolik qiymatiga farq qilganligi sababli har bir tenglamada tasodifiy xatolikning qiymati qatnashadi. uchta natijaviy va to’rta omil belgilardan iborat o’zaro bog’liq bo’lmagan tenglamalar tizimi quydagi ko’rinishga ega: (6.3) agar bir tenglamaning natijaviy o’zgaruvchisi boshqa tenglamada omil singari qatnashsa, u holda rekursiv tenglamalar tizimi ko’rinishidagi quydagi modelni tuzish mumkin: ( (6.4) ushbu tizimda har bir tenglamadagi natijaviy belgi (u)lar o’zidan keyingi tenglamalarda (x) omil belgilar singari omil belgi sifatida qatnashadilar. bunday tizim uchun quydagi mehnat unumdorligi va fond qiymati modeli misol bo’la oladi: bu erda: - mehnat unumdorligi; - fond qiymati; - menatni fond bilan qurollanganligi; - mehnatni energiya bilan …

4 / 11

hakli deb ataladi. birgalikdagi, birpaytli tenglamalar tizimining avvalgi tizimdan farqi shundan iboratki bu tizimda har bir tenglamani alohida –alohida mustaqil ravishda qarashning iloji yo’q va tenglamalarning parametrlarini qiymatlarini aniqlash uchun ekkuni qo’llab bo’lmaydi. shuning uchun tenglamaning parametrlarini hisoblash uchun maxsus usullardan foydalaniladi. birgalikdagi tenglamalar tizimiga quydagi ko’rinishdagi “baho va ish haki dinamikasi” misol bshlishi mumkin: bu erda - oylik ish haqining o’zgarish sur’ati; - bahoning o’zgarish sur’ati; - ishsizlik darajasi; - doimiy kapitalning o’zgarish sur’ati; - import maxsulotlari bahosining o’zgarish sur’ati. birgalikdagi, birpaytli tenglamalar tizimi (yoki modellarning tuzilmaviy shakli) odatda endogen va ekzogen o’zgaruvchilarni o’z ichiga oladi. enzogen o’zgaruvchilar avval keltirilgan birgalikdagi birpaytli tenglamalarda (u) sifatida belgilangan. ular tizimdagi tenglamalar soniga teng bo’lgan bog’liq o’zgaruvchilardan iborat. ekzogen o’zgaruvchilar odatda (x) sifatida belgilanadi. ular avvaldan aniqlangan, endogen o’zgaruvchilarga ta’sir etuvchi, lekin ularga bog’liq bo’lmagan o’zgaruvchilardir. modelning oddiy tuzilmaviy shakli kuyidagicha ko’rinishga ega: (6.2.1) bu erda: u – endogen o’zgaruvchilar; x – …

5 / 11

i bo’lishi mumkin bo’lgan o’zgaruvchilarni tanlash maqsadga muvofiq. ularni o’zgartirib va ular bilan tizimini boshqarib endogen o’zgaruvchilarning bo’lishi mumkin bo’lgan qiymatlarini avvaldan bilish mumkin. modelning tuzilmaviy shaklida o’ng qismidagi endogen va ekzogen o’zgaruvchilar oldida qatnashuvchi bi va ai (bu erda bi –endogen o’zgaruvchilari oldidagi koeffitsient, ai ekzogen o’zgaruvchilar oldidagi koeffitsient) koeffitsientlar modelning “tuzilmaviy koeffitsientlari” deb ataladi. modeldagi barcha o’zgaruvchilar o’rtacha darajasidan chetlanish sifatida ifodalanadi, ya’ni x sifatida , u sifatida tasavvur qilinadi. shuning uchun tizimdagi tenglamalarda ozod had qatnashmaydi. modelning tuzilmaviy koeffitsientlarini ekku bilan aniqlash nazariy jixatdan aniq natija bermaydi. shu sababli modelning tuzilmaviy koeffitsientlarini aniqlash uchun modelning tuzilmaviy shaklini modelning “keltirilgan shakli”ga almashtiriladi. modelning keltirilgan shakli parametrlari ekku bilan aniqlanadigan erkli tenglamalar tizimidan xech qanday farq qilmaydi. ekkuni qo’llab ni aniqlash mumkin, so’ngra endogen o’zgaruvchilarning modelning keltirilgan shakli endogen o’zgaruvchilar ekzogen o’zgaruvchilarning chiziqli funktsiyalari tizimi sifatida ifodalanadi. (6.2.2) bu erda – modelning keltirilgan shakli koeffitsientlari. qiymatini ekzogen o’zgaruvchilar orqali …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ekonometrikada qo’llaniladigan tenglamalar tizimi haqida tushuncha"

4 tenglamalar tizimi ko’rinishidagi ekonometrik modellar 6-ma’ruza tenglamalar tizimi ko’rinishidagi ekonometrik modellar reja: 6.1. ekonometrikada qo’llaniladigan tenglamalar tizimi haqida tushuncha 6.2. modellarning tuzilmaviy va keltirilgan shakllari 6.3. tarkibiy (tuzilmaviy) model parametrlarini baholash 6.1. ekonometrikada qo’llaniladigan tenglamalar tizimi haqida tushuncha ijtimoiy fanlarda statistik o’rganish ob’ekti bo’lib murakkab tizimlar hisoblanadi. bunday murakkab tizimlarni yozish(tasvirlash), ularni harakat mexanizimlarini tushuntirish uchun o’zgaruvchilar orasidagi bog’lanish zichligini aniqlash, alohida regressiya tenglamalarini tuzish etarli emas. alohida regressiya tenglamalaridan foydalanishda, masalan iqtisodiy hisob-kitoblarda ko’pchilik holatlarda argument(omil)larn...

This file contains 11 pages in DOCX format (128.9 KB). To download "ekonometrikada qo’llaniladigan tenglamalar tizimi haqida tushuncha", click the Telegram button on the left.

Tags: ekonometrikada qo’llaniladigan … DOCX 11 pages Free download Telegram