синергетиканинг характерли хусусиятлари

DOCX 53.9 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1709541437.docx синергетиканинг характерли хусусиятлари синергетиканинг характерли хусусиятлари режа: кириш 1. синергетика ночизиқлилик парадигмаси сифатида 2. фанда синергетик моделлаштиришнинг аҳамияти 3. илмий ижод ва ҳодисаларни башорат қилишда синергетиканинг ўрни 4. синергетикада макон ва вақт муаммоси хулоса фойдаланилган адабиётлар рўйхати кириш ҳозирги даврда фан тараққиѐти ўзининг кўп ўлчовига эга бўлиб бормоқда. бу ҳолат эса унинг тобора мураккаблашиб боришига катта ва жиддий таъсир кўрсатмоқда. синергетика айнан шундай мураккабликлар ортида турган масалаларни ҳал этишда фойдаланиш мумкин бўлган янги парадигма ҳисобланади. синергетика атамаси 1969 йил германиянинг штутгарт университети профессори герман хакен томонидан қўлланилган бўлса-да, у фақатгина 1977-1978 йиллардагина фан соҳаси вакиллари томонидан қабул қилинган. синергетиканинг луғавий маъноси юнончадан σσν – «биргаликда» ва εργος – «ҳаракат қилаѐтган» яъни ўзаро мувофиқлашган ҳаракат деган маънони англатади. синергетика янги фанлараро тадқиқот усули бўлиб, ҳозиргача гарчи 40 йил ўтган бўлса-да, янгиланиб янада такомиллашиб борган ночизиқли парадигма сифатида қайд этилмоқда. ўз-ўзини ташкиллаштиришнинг илмий адабиѐтларда бир қанча номлари мавжуд. синергетикага турлича таъриф …

этилган бўлса ҳам, ҳозирги даврда ҳам у янги илмий йўналиш деб ҳисобланади. синергетика – очиқ мураккаб структураларнинг ўзаро боғлиқлигини ўрганувчи, очиқ соҳа, шу сабабли унинг баъзи тушунчалари ҳозирга қадар аниқланган эмас. бу сабаб эса ѐш олимларнинг илмий тадқиқотлар олиб бориб фан ва инсон борлиғида фундаментал принципларни кашф этиши учун имконият яратиб беради. ҳозирги даврда ижтимоий воқеликни таҳлил қилинишида математика усуллардан фойдаланиш янги ѐндашувларга асос бўлди. табиий-илмий фанларда динамик хаос тушунчасини шаклланиши, шуни кўрсатдики тизимни бошланғич нуқтасида ҳар қандай ноаниқлик вақт ўтиши билан кўпая бошлайди ва муайян вақт ўтиши билан биз башорат этиш қобилиятидан маҳрум бўламиз. ушбу ҳол иқтисод, психология, социологияни ўрганувчи кўпчилик объектларга хосдир. ҳар қандай янги ѐндашув нарса, воқеа ва ходисаларни таҳлилида, уларнинг олдинги усуллари билан очилмаган томонлари, ўрганилаолинмаган томонлари очиб берилади. фан ва фалсафа тарихида бундай мисолларни кўп кузатиш мумкин. масалан, аристотелнинг таълимотига кўра, физиканинг асосий вазифаси жисмларнинг ҳаракатини ўзгаришини эмас, балки жиксмларнинг ҳаракатини таҳлил қилишдан иборат эди. …

с тушунчаси фан муаммоларидан йироқ деб ҳисобланар эди. синергетика манзарасида эса – хаос (тартибсизлик) ѐки ниҳоятда мураккаб структуралашган борлиқ детерминистик қонуниятларига амал қилинмаганлиги аниқланди. хаос – ҳар қандай жараѐн ривожланишининг зарурий лаҳзаси, бутун борлиқни, жараѐнни яхлитликда ифодаламайди, балки тизимда пайдо бўлган мувозанатсизликни, беқарорликни ифода этувчи лаҳза, он. хаосда мавжуд бўлган конструктив бирлаштирувчи кучлар, уюшқоқлик, тартибни вужудга келишига сабабчиси бўлади. хаосдан тартибга ўтиш жараѐнида инсон омили ортади, имкониятлардан самарали бунѐдкорлик йўлида фойдаланиш инсонга боғлиқ. бифуркация, флуктуациялар, аттрактор, диссипатив система каби тушунчалар синергетика ночизиқли, очиқ, мувозангатсизлик каби жараѐнларнинг методологиясидир. тартибсизлик ва тартиб тўғрисидаги ғоялар ўтмиш мутафаккирлар томонидан ҳам айтилган. ж.румийнинг сўзларини эсласак бўлади, «инсоният ўзининг мукаммал эмаслигини сезади … у мукаммалликка барча усуллар билан интилади, фақатгина муҳаббат ушбу мақсадга эришишга ѐрдам беради». тартиб ва тартибсизликнинг бир-бирига муносабати, тартибсизлик янгиликни асоси бўлишини ницще ҳам ѐритган, яъни «ер силкиниши – кўпгина қудуқларни кўмиб ташлайди ва чанқоқликни пайдо қилдиради, лекин шу билан унинг ўзи ички …

лувчи фанлараро илмий тадқиқот усули сифатида синергетика ўтган асрнинг 70-йилларида пайдо бўлди. синергетиканинг мақсади ўз-ўзини ташкиллаштиришнинг умумий қонунлари ва тамойилларини ўрганиш. бу янги таълимот ўз-ўзини ташкиллаштирувчи жараѐнларнинг физик, химик, биологик, техника, иқтисод, ижтимоий ва бошқа соҳаларда намоѐн бўлиш тамойилларини глобал эволюцион йўналиш сифатида ўрганади. синергетика таълимотига кўра, макон ва замон структураси макроскопик тартибга келиш жараѐнида мураккаб ночизиқли очиқ тизимга эга, деб тушунилади. бу тизим мувозанатлик ҳолатидан узоқлашиб, ўзига хос бифуркация[footnoteref:2] нуқтасига яқинлашади ва натижада тизим учун унча аҳамиятли бўлмаган таъсир ѐки флуктуация оқибатида ўз ҳолатини кескин ўзгартириши мумкин. бу ҳолат кўпинча хаосдан тартибга ўтиш асосида кечади. шунинг билан бир қаторда синергетика хаос концепциясини қайта кўриб чиқди, унинг динамикасини ўрганди. у маълум шароитда янги барқарор тартибга асосланган тизимнинг вужудга келишида конструктив рол ўйнашини кўрсатиб берди. [2: бифуркация лотинча bifurcus-иккиланган, бўлинган деган маънони билдиради. ] синергетика дунѐнинг классик фанга асосланган манзарасинигина эмас, балки квантли-релятивистик манзарасини ҳам, янгича ночизиқли тафаккур асосида оламнинг янги …

келинган эди. унда тасодиф иккинчи даражали, умумий йўналишга таъсир кўрсатадиган асосий куч эмас, деб қаралар эди. синергетика микрофлуктуция (тебраниб турадиган ҳолат) даврида алоҳида олинган тасодифлар тизимнинг ўзгаришига ҳал қилувчи таъсир ўтказиши мумкин эканлигини кўрсатади. бундан, юқорида айтганимиздек, тарихий тараққиѐтда алоҳида шахс ролининг муҳим аҳамиятга эга эканлигини, унинг тарихни яратишдаги бетакрор иштироки мавжудлигини синергетика кўрсатиб берди, деган хулосага келиш мумкин. шунингдек, анъанавий фанда ривожланиш пастдан юқорига борадиган босқич, олға қараб кетадиган, муқобилсиз жараѐн деб изоҳланади. ривожланиш орқага қайтмайдиган фақат илгарилаб борадиган жараѐн сифатида қаралди. муқобил ривожланиш эса, иккинчи даражали, тасодифий ҳолат деб, магистрал йўлдан оғиш деб тушунтирилган. ривожланиш объектив асосдаги универсумга бўйсунади, тасодифлар ана шу умумтенденцияларга таъсир этолмайди, деб қаралган. мураккаб тизимнинг ривожланиши бир томонга йўналтирилган бўлмай, балки турли вертикал ва горзонтал йўналишда бўлиши мумкинлигини, бу йўналиши бир неча муқобилли йўллардан ташкил топишини синергетика кўрсатиб берди. ривожланиш йўллари турлича экан, бу жараѐн ўзига хос, ўзига мос йўлни танлаб олиш имкониятини беради. …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "синергетиканинг характерли хусусиятлари"

1709541437.docx синергетиканинг характерли хусусиятлари синергетиканинг характерли хусусиятлари режа: кириш 1. синергетика ночизиқлилик парадигмаси сифатида 2. фанда синергетик моделлаштиришнинг аҳамияти 3. илмий ижод ва ҳодисаларни башорат қилишда синергетиканинг ўрни 4. синергетикада макон ва вақт муаммоси хулоса фойдаланилган адабиётлар рўйхати кириш ҳозирги даврда фан тараққиѐти ўзининг кўп ўлчовига эга бўлиб бормоқда. бу ҳолат эса унинг тобора мураккаблашиб боришига катта ва жиддий таъсир кўрсатмоқда. синергетика айнан шундай мураккабликлар ортида турган масалаларни ҳал этишда фойдаланиш мумкин бўлган янги парадигма ҳисобланади. синергетика атамаси 1969 йил германиянинг штутгарт университети профессори герман хакен томонидан қўлланилган бўлса-да, у фақатгина 1977-1978 йиллардагина фан...

DOCX format, 53.9 KB. To download "синергетиканинг характерли хусусиятлари", click the Telegram button on the left.

Tags: синергетиканинг характерли хусу… DOCX Free download Telegram