falsafa tarixida kategoriyalar

PPT 31 стр. 1,1 МБ Бесплатная загрузка

31 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 1,1 МБ

Тип файла PPT

Страницы 31

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 31

11 – мавзу фалсафа категориялари фалсафа категориялари фалсафа тарихида категорияларга ёндашувларнинг хилма-хиллиги шарқ анъанасида ҳам, қадимги юнонистонда ҳам диалектика категорияларининг жуфтли хусусияти ва уларнинг зиддиятли муносабатларини ҳал қилишга эҳтиёж англанади. диалектика категорияларига хос бўлган қарама-қаршиликлар бирлигини тушунтиришга уринишлар жараёнида фикрлаш ва борлиқнинг қарама-қаршиликларини бирлаштирувчи ягона асосни топиш йўлида изланишлар олиб борилган. мазкур ёндашув натижасида диалектика категориялари умумий ва фундаментал хусусият касб этиб борган. тизимга солиш ва формал-мантиқий фикрлашнинг умумий қонунларини ишлаб чиқишга илк уриниш аристотель ижоди билан боғлиқ. фалсафа тарихида аристотель антик фалсафани тизимга солувчиси сифатида намоён бўлади. унинг «органон» асари ишончли, ҳақиқий билим олиш воситаси сифатида қаралган. («органон» - лот. orqanum - қурол, асбоб, аристотель мантиқий асарларининг умумий номи.) бу асарда аристотель, хусусан, формал-мантиқий қонунни таърифлаган бўлиб, унга мувофиқ ҳаққоний фикрлаш зиддиятсиз фикрлаш демакдир. аммо «метафизика» асарида (лот. metaphisica – бутун борлиқнинг илк асослари ҳақидаги таълимот) аристотель оламнинг умумий асосларига тавсиф беришга ҳаракат қилади ва фалсафий категориялар материя, шакл, …

2 / 31

), йўқлик (антитезис); мавжуд борлиқ вужудга келиш ва йўқ бўлиш сифа- тида, шаклланиш (синтез). билишнинг уч босқичи (триада) ғояси гегель фалсафасини тўла қамраб олади. нафақат гегелнинг бутун фалсафаси, балки у илгари сурган фикрларнинг ҳар бир кичик ҳужай- раси ҳам уч қисмга бўлинади («мантиқ фани», «натурфалсафа», «руҳ фалсафаси»). масалан, мантиқни гегель илоҳий ақлга мос келадиган соф ақл соҳаси сифатида таърифлайди. у уч қисмдан иборат: борлиқ; моҳият; тушунча. г.гегель фалсафаси гегель: “умумийлик айримликнинг негизи ва заминидир, томири ва субстанциясидир”. ж.локк: “умумийлик ва универсаллик ҳақиқатан мавжуд нарсаларга мансуб эмас, балки уни ақл-идрок ўз истеъмоли учун ихтиро қилган ва яратгандир, ҳамда белгиларга, сўзларга ёки ғояларгагина тааллуқлидир”. иммануил кант xvii-xviii асрлар фани ва фалсафасининг ғоялари ва категорияларини тизимга солишга аҳд қилади. шу мақсадда у категорияларнинг уч гуруҳи: ҳиссиёт, идрок ва ақл категорияларини фарқлайди. кант барча категориялар априор (тажрибада кўрилмаган) хусусиятга эга эканлигини қайд этади. билиш категорияларини кант тажрибага йўл очадиган дастлабки конструктив схемалар сифатида талқин …

3 / 31

гория тушунчаси ва таснифи. тушунча – бу шундай бир фикрки, унда нарсанинг такрорланувчи хоссалари, алоқалари ва томонлари акс этади. тилда тушунча сўз билан ифодаланади. масалан, «талаба», «университет», «аудитория» сўзлари маълум даражада умумий, абстрактдир. аммо шундай тушунчалар ҳам борки, уларда шунчаки умумий эмас, балки ўта умумий нарсалар ва ҳодисалар қайд этилади. бундай тушунчалар жуда юқори даражадаги мавҳумлаштириш (муайяндан узоқлашиш) маҳсули ҳисобланади. категория (юнон. kategoria – таъриф, мулоҳаза) – борлиқ ҳодисалари ва унда ҳукм сурувчи муносабатларнинг муҳим, типик мазмунини ўзида акс эттира- диган ўта кенг тушунча. шундай қилиб, табиий тил тушунчалари фан ва фалсафа категориялари билан тинимсиз бойиб боради. категорияларни таснифлаш, борлиқнинг турли шакллари ҳақидаги фалсафий тасаввурларга мувофиқ амалга оширилади. одатда фан категориялар ва, фалсафа категориялар фарқланади. фан категориялари табиий тил тушунчаларидан анча фарқ қиладиган сўзлар билан ифодаланади. хусусий илмий категориялар фалсафий категориялар алоҳида олинган хусусий илмий анларда қўллани- ладиган, моҳият нуқтаи на- заридан бошқа фанларда қўлланилиши мумкин бўлма- ган категориялардир. маса- …

4 / 31

вжудлиги билан изоҳлайди. тадрижийлик, яъни табиат эволюцияси босқичларини шеллинг қутблиликда кескинликнинг пасайиши маҳсули сифатида тушунтиради. у жонли организмлар ноорганик шакллардан вужудга келади, ҳаёт эса модда синтези ва парчаланишининг бирлигидир, деб ҳисоблаган. алоҳидалик, умумийлик ва хусусийлик нарса ва ҳодисалар, уларнинг бир-бирига ўхшаш ва фарқ қилувчи томонларини, оламга хос муносабат ва алоқадор- ликни, олам тараққиётининг хусусияти, унинг макон ва замондаги мавжудлик шаклларига, ҳар бир нарса ёки ҳодисанинг айрим белгилари ҳамда ўзаро бирликни ифодаловчи умумий жиҳатларини ифодалайди. «алоҳидалик» категорияси оламдаги нарса, воқеа ва жараёнларга хос бўлган аниқ, ягона, такрорланмай- диган белгилар хамда хусусиятларни акс эттиради. «умумийлик» категорияси нарса, ҳодиса, жараёнларга хос асосий, доимий такрорланадиган белгилар ва хусусиятлар йигиндисини билдиради. алоҳидалик ва умумийликни богловчи ҳалқа хусусий- ликдир. у алоҳидалик ва умумийликнинг ўзаро алоқа- дорлиги билан боглиқ мазмунини англатади. масалан: водород — алоҳидалик, газ — хусу- сийлик, химиявий элемент — умумийликни ифода- лайди. алоҳидалик, хусусийлик, умумийлик ўртаси- даги муносабат диалектик характерга эга бўлиб, уларнинг тафовути …

5 / 31

. жум- ладан, олам, унинг ҳодисалари турли гоялар ёки сезгилар йиғиндисидан иборат, деб талқин этувчилар наздида моҳият ва ҳодиса объектив характерга эга эмас. категория тушунчасига умумий таъриф умуман олганда, категория қуйидаги хусусиятларни ўзига қамраб олади: а) «категория» оламдаги муносабат, боғланишларни ифодаловчи умумий мазмун ва хусусиятга эга фалсафий тушунчадир; б) категориялар моддий оламдаги ҳаётни тавсифлагани ҳолда, бир бутунликда, ўзаро алоқадорликда бўлади, бир-бирини тақозо этади, белгилайди ёки юзага келтиради; в) категория объектив мазмунга эга. ҳар бир категория воқелик туфайли рўёбга чиқади, воқеликда намоён бўлади, воқелик мавжудлигининг ўзига хос хусусиятлари, томонлари, белгиларини ифодаловчи тушунчалар сифатида инсон тафаккурида акс этади; г) категория умумий тушунчалар сифатида инсоннинг табиий-ижтимоий ҳодисалар моҳиятини билишга қаратилган билиш жараёни тарихининг натижалари ва воқеликни чуқурроқ била боришининг илмий воситаларидир; д) категориялар фалсафанинг ўзи сингари, барча фанлар учун илмий тадқиқот ва амалий фаолиятда методологик аҳамиятга имконийлик кўринишлари реал имконият: -воқеликнинг зарурий алоқалари ва муносабатлари тақозоланган -зарурийлик билан боғлиқ (гегел) мавҳум имконият: -зарурий …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 31 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "falsafa tarixida kategoriyalar"

11 – мавзу фалсафа категориялари фалсафа категориялари фалсафа тарихида категорияларга ёндашувларнинг хилма-хиллиги шарқ анъанасида ҳам, қадимги юнонистонда ҳам диалектика категорияларининг жуфтли хусусияти ва уларнинг зиддиятли муносабатларини ҳал қилишга эҳтиёж англанади. диалектика категорияларига хос бўлган қарама-қаршиликлар бирлигини тушунтиришга уринишлар жараёнида фикрлаш ва борлиқнинг қарама-қаршиликларини бирлаштирувчи ягона асосни топиш йўлида изланишлар олиб борилган. мазкур ёндашув натижасида диалектика категориялари умумий ва фундаментал хусусият касб этиб борган. тизимга солиш ва формал-мантиқий фикрлашнинг умумий қонунларини ишлаб чиқишга илк уриниш аристотель ижоди билан боғлиқ. фалсафа тарихида аристотель антик фалсафани тизимга солувчиси сифатида намоён бўлади. унинг «ор...

Этот файл содержит 31 стр. в формате PPT (1,1 МБ). Чтобы скачать "falsafa tarixida kategoriyalar", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: falsafa tarixida kategoriyalar PPT 31 стр. Бесплатная загрузка Telegram