yozuv va uning rivojlanish bosqichlari

PPTX 21 pages 2.1 MB Free download

21 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.1 MB

File type PPTX

Pages 21

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 21

mavzu: yozuv va uning rivojlanish bosqichlari. ibodullayeva dinora 1 til dastlabki qarashda barqaror, o‘zgarmas fonetik, leksik va grammatik sistemani tashkil etadi. agar yozuv bo‘lmasa, til evolyutsiyasi to‘g‘risida bizda hech qanday tasavvur bo‘lmasligi mumkin edi. faqat yozuv borligi uchungina, biz tilning tarixiy taraqqiyotini kuzatish sharafiga muyassar bo‘lamiz: bu rivojlanishni qayd qilamiz, oldingi avlodlarimiz tilini o'rganib, uni hozirgi davrdagi til bilan qiyoslaymiz. tilning rivojlanish yo‘lini o‘rganamiz, tilga kirib kelayotgan yangiliklarni va ularning sababini aniqlaymiz. ma’lumotlarga ko'ra, yozuv tildan ancha keyin paydo bo‘lgan, ya’ni tovush tili taxminan 400 - 500 ming yillar ilgari yuzaga kelgan bo'lsa, yozuvning paydo bo'lganiga 4 - 5 ming yillar bo‘lgan. og'zaki nutqning zamon va makon nuqtai nazaridan cheklanganligi va uni bartaraf etish zaruriyati yozuvning paydo bo'lishiga olib keldi. 2 1 piktografik yozuv 2 ideografik (logografik, iyeroglifik) yozuv 3 fonografik yozuv 3 piktografik yozuv hozirgi zamon yozuvi bo‘lmagan paytda odamlar ba’zi hodisa va voqealami uzoq masofaga yetkazish niyatida yoki …

2 / 21

dea» - tushuncha va «grapho» - yozaman degan so‘zlardan tashkil topgan) yozuv paydo bo‘ldi. ba’zi olimlar yozuvning bu turini logografik (grekcha «logos» - so‘z va «grapho» - yozaman degan so'zlardan tashkil topgan) yozuv deb atashadi, chunki bunday yozuvda undagi simvollar faqat bizni o‘rab turgan muhitdagi narsalami aks ettirmay, tildagi so‘zlarni ham aks ettiradi. tildagi har bir so‘z o‘z simvoliga ega bo‘ladi. ideografik (logografik) yozuvning birligini ideogramma (logogramma) deb yuritishadi. 5 fonografik yozuv fonografik yozuv bir turli bo‘lmay, u ham ko‘p ko‘rinishlarga ega. shulardan biri - sillabik yoki bo‘g‘in yozuvidir. bu yozuv qo‘shma so‘zlarni mayda qismlarga bo‘lish yo‘li bilan paydo bo‘ldi. bu mayda qismlar hozirgi vaqtdagi bo‘g‘inlarga to ‘g‘ri keladi. shunday qilib, iyerogliflar bo‘g‘inlarni ifodalaydigan bo‘ldi. u yoki bu so‘zni yozish lozim bo‘lsa, ana shu bo‘g‘inlarni bir-biriga qo‘shish usuli bilan tuzishar edi. yozuvning bu turi eng progressiv bo‘lib, ko‘p jihatdan iyeroglifik va sillabik yozuvdan afzalliklari bor. dunyodagi alifbolar son jihatdan turlichadir. …

3 / 21

ing yozuvlari dastlab qadimgi greklar tomonidan o‘zlashtirilgan. bu o‘zlashtirish jarayonida yunonlar finikiylarning yozuviga anchagina yangiliklar kiritib, keraksiz elementlami tashlab, o‘zlarining tillariga moslashtirishgan. yunonlardan bu yozuv asta sekin 0‘rta yer dengizi atrofida joylashgan boshqa xalqlarga ham tarqala boshlagan. 0‘rta asrlarda bu yozuv greklardan bolgarlarga, serblarga va ulardan ruslarga o‘tgan. yuqorida qayd qilinganidek, har bir til bu yozuvni qabul qilayotganda, mazkur tilning tovushlar tizimi talabiga binoan o‘zgartirishlar kiritgan. grafika grafika atamasi grek tilidagi «graphikos» so‘zidan olingan bo‘lib ,. «yozilgan», «ifodalangan» degan ma’nolarni anglatadi. bu harflarning yozilishi shakllarini va harf bilan tovush orasidagi munosabatni o‘rganadigan fandir. 0 ‘zbek tilining alfavitidagi ba’zi tovushlar turli grafik shakllarga ega. masalan, kirill yozuvidat harfining bosma shakli bilan yozma shakllari orasida ancha farq bor. 0‘zbek tilida b harfining so‘zdagi o‘rniga qarab, har xil talaffuz qilamiz: so‘zning boshida, yoki unli oldida u b zaylida talaffuz qilinadi, masalan, barobar, darboza va h.k. lekin ba’zida so'zning oxirida p deb talaffuz qilinadi: …

4 / 21

bularning qaysi biri eshitilsa, shunisi yoziladi. masalan: uyga, dalaga, botqoqqa, terakka, eshkakka va hokazo. fonematik prinsip. fonematik prinsipga asosan morflardagi tovushlar qaysi pozitsiyada va qanday talaffuz qilinishidan qat’iy nazar, bir xil yozilishni talab qiladi. 0‘zbek tilidagi o‘tgan zamon fe’lining -di qo‘shimchasi o‘tgan zamon ravishdoshi qo‘shimchasi -(i) b, bu prinsipga yaxshi misol bo‘la oladi. masalan, olib bordi deganimizda nazarda tutilayotgan ikkala qo‘shimcha ham o‘zining asl holicha, ya’ni b va d deb talaffuz qilinadi va shunday yoziladi. lekin olib ketdi deganimizda birinchisi -p va ikkinchisi ~t deb talaffuz qilinsa-da, biz fonematik prinsip asosida yozuvda b v a d lami saqlab qolamiz. tarixiy prinsip. tarixiy yoki an’anaviy tamoyil asosida so'zlar ularda mavjud hozirgi vaqtda talaffuz qilinadigan tovushlarga asoslanib yozilmay, balki tarixda, ya’ni avval o'tmishda qanday yozilgan bo'lsa, hozir ham shunday yoziladi. ko'p g'arbiy ovrupo tillari shu tamoyilga bo'ysunadi. hozirgi zamon ingliz va fransuz tillari bu tamoyilga eng yaxshi misoldir. masalan, ingliz tilidagi yashamoq …

5 / 21

olmaydigan leksik omonimlaming farqini ko‘rsatish bilan shug‘ullanadi. masalan: ingliz tilidagi tun va suvoriy so‘zlari bir xil talaffuz qilinadi, ya’ni [nait], lekin, yozilishida biri night tarzida, ikkinchisi knight tarzida yoziladi. ingliz tilidagi uchrashmoq, go ‘sht va chegara so‘zlari bir xil talaffuz qilinadi, ya’ni [mi:t] lekin yozuvda ulami bir-biridan ajratish uchun simvollardan foydalaniladi (yuqorida keltirilgan tartibda) meet, meat va mete. yozuvning maxsus turlari stenografiya. bu so‘z ikkita grek so‘zidan tuzilgan bo‘lib, stenos - «tor» va grapho - «yozaman» degan ma’noni anglatadi. stenografiya maxsus tayyorgarlikni talab qiladigan va mutaxassislar tomonidan ishlatiladigan yozuvdir. uning yordamida og‘zaki nutqni tez va to‘liq qog‘ozga tushirish mumkin. uni harfli yozuvning boshqa bir turi desa ham bo'ladi. u logogrammaga o‘xshash belgilar tizimi sifatida (bunday holda ularning har biri ayrim bir va hattoki bir nechta so‘zning ma’nosiga teng keladi) yoki fonogrammalar sifatida ishlatilib, ayrim bo‘g‘in va hattoki bo‘g‘inlar birikmasini ifodalaydi. stenografik yozuvning o‘z orfografik tamoyillari mavjud. bular stenografik belgilarni to‘g‘ri, …

Want to read more?

Download all 21 pages for free via Telegram.

Download full file

About "yozuv va uning rivojlanish bosqichlari"

mavzu: yozuv va uning rivojlanish bosqichlari. ibodullayeva dinora 1 til dastlabki qarashda barqaror, o‘zgarmas fonetik, leksik va grammatik sistemani tashkil etadi. agar yozuv bo‘lmasa, til evolyutsiyasi to‘g‘risida bizda hech qanday tasavvur bo‘lmasligi mumkin edi. faqat yozuv borligi uchungina, biz tilning tarixiy taraqqiyotini kuzatish sharafiga muyassar bo‘lamiz: bu rivojlanishni qayd qilamiz, oldingi avlodlarimiz tilini o'rganib, uni hozirgi davrdagi til bilan qiyoslaymiz. tilning rivojlanish yo‘lini o‘rganamiz, tilga kirib kelayotgan yangiliklarni va ularning sababini aniqlaymiz. ma’lumotlarga ko'ra, yozuv tildan ancha keyin paydo bo‘lgan, ya’ni tovush tili taxminan 400 - 500 ming yillar ilgari yuzaga kelgan bo'lsa, yozuvning paydo bo'lganiga 4 - 5 ming yillar bo‘lgan. og'zaki nutqn...

This file contains 21 pages in PPTX format (2.1 MB). To download "yozuv va uning rivojlanish bosqichlari", click the Telegram button on the left.

Tags: yozuv va uning rivojlanish bosq… PPTX 21 pages Free download Telegram