tirik organizmlarning o’zaro munosabatlari va uning asosiy shakllari

DOC 38,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1663174861.doc tirik organizmlarning o’zaro munosabatlari va uning asosiy shakllari reja: 1. hayvonlarning simbioz holda yashashidan kelib chiqadigan munosabatlar shakllari. 2. mutualizm va uning mohiyati. 3. kommensalizm va uning asosiy ko’rinishlari. 4. foreziya va yirtqichlik. tabiatda tirik organizmlar orasida turli-tuman munosabat shakllari mavjuddir. lekin ushbu munosabat shakllari bir-biriga shunchalik o’xshab ketadiki, hatto ular orasiga aniq chegara qo’yish juda qiyindir. tirik organizmlarning o’zaro birga yashash jarayonini tushuntirish maqsadida belgiyalik botanik de bari (1879 y) simbioz so’zini taklif etadi va ushbu atama qo’llanilganda, albatta, ikki turga mansub bo’lgan organizmlarning birga yashashi tushunilishi lozimligini ta’kidlaydi. lekin ayrim biologlar, masalan, o.gertvich (1906 y) simbiozni ikki tur organizmlarining o’zaro bir-biriga foyda keltirib yashashi tushunilishi lozim deb, atamaning asosiy, dastlabki ma’nosini noto’g’ri talqin qilinishiga sababchi bo’ladi va hozirgi vaqtda ham ayrim adabiyotlarda bunday tushuncha o’z aksini topib kelmoqda. aslini olganda simbioz atamasining mohiyati birinchi bo’lib de bari tomonidan qanday talqin qilingan bo’lsa, shundayligicha qabul qilish maqsadga muvofiq …

ing maxsus o’ziga xos bo’lgan turi deb qarash kerak. mutualizm lotincha mutuus - “o’zaro”, “ikki tomonlama” ma’nolarini anglatsa, fransuzcha mutualite - “o’zaro foyda keltirish”, “bir-biriga muhtoj” degan ma’nolarni anglatadi. mutualistik munosabatda bo’lgan simbiontlar orasidagi bog’liqlik ba’zan shunday darajaga yetib boradiki, o’zaro birga yashovchi ikki tur organizmlari biri ikkinchisisiz, mustaqil yashashga layoqatsiz bo’lib qoladi. mutualistik simbiozga klassik misol qilib lishaynikni ko’rsatish mumkin. ushbu o’simliklar aslida suv o’tlari bilan zamburug’larning simbioz holda yashashidan paydo bo’lgan uchinchi bir yaxlit organizm hisoblanadi va undagi suv o’ti va zamburug’ni ajratib alohida saqlasak, mustaqil ravishda yasholmaydi, chunki ushbu simbiontlar bir-birini fiziologik jihatdan to’ldiradi. tirik organizmlar orasidan mutualistik simbiozga yana juda ko’p dalillar keltirish mumkin. masalan, zohid (darvesh) qisqichbaqa bilan aktiniyaning o’zaro bir-biriga yordam berib yashashi mutualizmga klassik misol bo’la olishi mumkin. aktiniya qisqichbaqa joylashgan chig’anoq ustiga o’rnashib oladi va qisqichbaqaning ko’chib yurishi tufayli aktiniya ham o’z joyini almashtirib turish imkoniyatiga ega bo’ladi. bu esa uning ko’p …

o’maklashar ekan. ikkinchi tomondan xivchinli simbiont o’zlari uchun termit ichagidan nafaqat boshpana sifatida, balki yana oziqa topish joyi sifatida ham foydalanadi. ko’pgina hasharotlar, jumladan, suvaraklar, bitlar, qandalalar, chumolilar organizmida har doim bakterioidlar, kokkoidlar mutualist sifatida uchraydi. agarda aytilgan hasharotlar tanasidan mikroblarni olib tashlasak, ularning rivojlanish jarayeni buziladi, o’sish to’xtaydi, metamorfoz davom etmaydi, lichinkalari reduksiyaga duch keladi. bunday hasharotlarga mikroblari bor hasharotlarning ekskrementlarini yedirsak, izdan chiqqan jarayenlar qayta tiklanadi. mutualistik simbioz nafaqat o’simliklar yeki hayvonlar orasida keng tarqalgan. bunday munosabatlar shakli odam bilan o’simliklar yeki hayvonlar orasida ham juda keng tarqalgan. masalan, odam ichagida har doim esherixiya degan ichak bakteriyasi (bacterium coli) mutualist holda yashaydi. ushbu bakteriya o’z faoliyati bilan odam organizmi uchun katta foyda keltiradi, ya’ni odam uchun zarur v1 vitamini majmuini hosil qiladi. ushbu vitamin majmui foydali tomonlaridan biri odam tanasidagi tif, ichburug’ (dizenteriya) va ayrim chirituvchi bakteriyalarga nisbatan antogonist bo’lib, ularning faoliyatini bosib turadi. shuni qayd qilish lozimki, …

-tuman shakllari mavjud. lekin bunday turli-tuman shakllarni asosan uch turga ajratish mumkin. a) sinoykiya (yunoncha syn-birga, oikos - uy, boshpana). ushbu simbiozda ikkala tur organizmlari bir-biriga nisbatan ma’lum darajada betaraf (befarq, indifferent) bo’lishi yeki ayrim hollarda simbiontlarning biri ikkinchisiga umuman zarar keltirmasdan o’ziga foyda olishi mumkin. masalan, ko’p qilli halqali chuvalchanglardan nereida polixetasi himoyalanish maqsadida zohid qisqichbaqasi joylashgan mollyuska chig’anog’idan boshpana sifatida foydalanadi. bundan tashqari nereis chuvalchangi qisqichbaqaning qoldiq oziqasidan ham foydalanishi mumkin. keltirilgan ushbu misoldan ko’rinib turganidek o’zaro birga yashovchi simbiontlarning faqat biri (nereis) o’ziga foyda olmoqda, lekin ikkinchisiga (zohid qisqichbaqasiga) zarar yetkazgani ham yo’q. sinoykiya shaklidagi kommensalizmni ba’zan kvartirantlik (ijaraga olish) so’zi bilan ham almashtirish mumkin. yuqorida keltirilgan misolimiz ham aynan ushbu fikrni tasdiqlaydi. b) epioykiya. kommensalizmning ushbu shakli sinoykiyaga o’xshash, lekin simbiont (ijarada turuvchi) o’z xo’jayinining atrofida yoki bevosita uning tashqi qoplag’ichlariga yopishgan holda yashaydi. masalan, yopishqoq baliq (riba prilipalo)ning orqa suzgichi so’rg’ichga aylangan va bu yordamida …

o’pincha tunda) “xo’jayinining” kloakasi orqali tashqariga ovqatlanish uchun chiqib turadi. ushbu simbiotik munosabatda baliq goloturiyaning ichki organlaridan faqat boshpana sifatida foydalanadi. lekin keltirilgan misolimizda zararsizdek ko’ringan baliq ayrim hollarda goloturiya tanasidan tashqariga chiqmasdan, uning tanasi to’qimalari hisobidan oziqalanishga o’tishi ham mumkin. bunday simbiotik munosabat evolyusiya jarayonida sekin-asta chuqurlashib, zaruriy xususiyatga aylanib borishi mumkin. oqibatda, kommensalizm munosabatining yirtqichlik yoki parazitizm shakliga o’tib borishini ko’rish mumkin. umuman olganda, kommensalizm munosabatlarining qaysi shaklini olmaylik epioykiyaning ektoparazitizmga, entoykiyaning endoparazitizmga aylanib borishi uchun qulay sharoit mavjudligini ko’rish mumkin. forez - tashib yuruvchi, tashuvchi ma’nosini anglatadi. j.ber (1952) forezni kommensalizm bilan bir qatorga qo’yadi, lekin kommensalizmda kommensallarning o’zaro munosabatlari ma’lum darajada tarixiy rivojlanish jarayonida shakllanib borgan bo’lsa, forezda ikki turga mansub bo’lgan organizmlar orasida namoyon bo’lgan munosabat esa tasodifiy bo’lishi mumkin hamda ikkala turdagi organizmlar orasida hech qanday zaruriy bog’lanish kuzatilmaydi. ularning biri ikkinchisiga oziqa ham, boshpana ham berishi shart emas. umuman, forezdagi munosabatlar ikkalasi uchun …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "tirik organizmlarning o’zaro munosabatlari va uning asosiy shakllari"

1663174861.doc tirik organizmlarning o’zaro munosabatlari va uning asosiy shakllari reja: 1. hayvonlarning simbioz holda yashashidan kelib chiqadigan munosabatlar shakllari. 2. mutualizm va uning mohiyati. 3. kommensalizm va uning asosiy ko’rinishlari. 4. foreziya va yirtqichlik. tabiatda tirik organizmlar orasida turli-tuman munosabat shakllari mavjuddir. lekin ushbu munosabat shakllari bir-biriga shunchalik o’xshab ketadiki, hatto ular orasiga aniq chegara qo’yish juda qiyindir. tirik organizmlarning o’zaro birga yashash jarayonini tushuntirish maqsadida belgiyalik botanik de bari (1879 y) simbioz so’zini taklif etadi va ushbu atama qo’llanilganda, albatta, ikki turga mansub bo’lgan organizmlarning birga yashashi tushunilishi lozimligini ta’kidlaydi. lekin ayrim biologlar, masalan, o.ger...

Формат DOC, 38,5 КБ. Чтобы скачать "tirik organizmlarning o’zaro munosabatlari va uning asosiy shakllari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: tirik organizmlarning o’zaro mu… DOC Бесплатная загрузка Telegram