lug‘at tuzish tamoyillari

PDF 11 pages 401.4 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 401.4 KB

File type PDF

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

2- mavzu: lug‘at tuzish tamoyillari. lug‘at turlari reja: 1.lug‘at tuzish tamoyillari. 2. didaktik tamoyil. 3. tanlab-saralab olish tamoyili. 4. lug‘at turlari. tayanch so‘z va iboralar: lug‘at tuzish tamoyillari, didaktik tamoyil, lingvodidaktik tamoyil, qomusiy lug‘at, filologik lug‘at, tanlab-saralab olish tamoyili. har bir lug‘at amaliy xarakterga ega. bu leksikografiyaning nazariy asosini belgilashda muhim. zero, leksikografiyaning nazariy asosini, ehtiyojini qondirish maqsadida tuziladigan lug‘atlarning yarartilish qonun-qoidalari, ularni tuzish tartiblari, lug‘atlar turlarini belgilash tashkil etadi. ya’ni maqsadning to‘g‘ri belgilanishi, maqsaddan kelib chiqqan holda ularning turlarini belgilash, turlarning o‘ziga xosligidan kelib chiqqan holda, lug‘atlarning shaklini belgilash, u yoki bu shakldagi lug‘atni tuzishning tamoyillarini belgilash lozim bo‘ladi. leksikografiya (lug‘at tuzish nazariyasi va amaliyoti) eramizdan oldingi davrlarda paydo bo‘lgan va boshlanishidanoq, ta’lim-tarbiya sohasi uchun xizmat qilgan ekan, yaratiladigan har bir lug‘atning asosini: 1) didaktik tamoyil belgilaydi. lug‘at tuzishda didaktik tamoyilni chetlab o‘tish mumkin emas. lug‘atlar tildagi so‘zlarni o‘qitish-o‘rgatish, boshqa tillarga oid so‘zlar haqida, birliklar haqida ma’lumotlar berar ekan, …

2 / 11

azar, ana shu tamoyilga amal qilingan holda tuziladi: alifbo asosida tuzilganlik, mavzuiy guruhlarga ajratish, ters, morfem, terminologik va boshqa lug‘atlar shu tamoyil asosida yaratiladi. 6) berilgan materialning aniqligi, to‘g‘riligi va to‘liqligini ta’minlash tamoyili (imlo, orfoepik, sinonim, omonim, antonim, frazema, paremalar lug‘atlari shu tamoyilni ham nazarda tutib tuziladi. masalan, imlo lug‘ati so‘zni to‘g‘ri yozishni ta’minlashni nazarda tutib tuzilgan. 7) til va nutq me’yorlariga amal qilish tamoyili. umumiy va xususiy me’yorlarni nazarda tutuvchi lug‘atlar: dialektal, eskirgan so‘zlar, okkazional birliklar lug‘atlari kabilar. 8) o‘quv lug‘atlarida alohida ahamiyat kasb etuvchi ta’limiy tamoyil. bu tamoyil o‘quvchilarning aqliy faoliyatini rivojlantirish, til bo‘yicha ko‘nikmalarini hosil qilishda ahamiyatli. 9) o‘quv lug‘atida, alohida ahamiyat beriladigan tarbiyaviy tamoyil muhim. bunday lug‘atda ma’naviy- axloqiy, estetik tarbiya kabilar ko‘zda tutilgan bo‘ladi. leksikografiya tamoyillari lug‘atlarning turlariga mos ravishda o‘zgarishi mumkin. qaysi tamoyilning tayanch vazifasini bajarishi lug‘atning maqsad va ehtiyojidan kelib chiqqan holda belgilanadi. jumladan, “o‘zbek tilining orfoepik lug‘ati” o‘zbek tilidagi lug‘aviy birliklarning to‘g‘ri …

3 / 11

jihatlarni hisobga olgan holda tartiblashtiriladi. masalan, omonimlar lug‘atida, avvalo, tayanch so‘z beriladi: ot 1 – “ism” ma’nosida; ot 2 – “hayvon” ma’nosida; ot 3 – “ish-harakat” ma’nosida. yoki sinonimlar lug‘atida betaraf – dominant so‘z asos sifatida joylashtirilib, uning ma’nodoshlari navbat bilan joylashtiriladi. “o‘zbek tilining izohli lug‘ati”da bosh ma’nodagi so‘z berilib, uning ko‘chma ma’nolari navbat bilan keltiriladi. tarjima lug‘atlarida belgilangan til so‘zlari berilib, o‘zga til birligi keyin joylashtiriladi. etimologik lug‘atda tahlil uchun tanlangan so‘z berilib, uning kelib chiqishini belgilovchi, izohlovchi so‘zlar navbati bilan keltiriladi. tarkibida “x va h harflari ishtirok etgan so‘zlar lug‘ati”da avval bosh harflari x yoki h bilan kelgan so‘zlar tanlanib, “x” harfi qatnashgan so‘zlar oldin, “h” harfi qatnashgan so‘zlar keyin joylashtiriladi. demak, lug‘at maqolalarini joylashtirish tartibi maqsad va ehtiyojdan kelib chiqqan holda belgilangan lug‘at turlarining xarakteriga qarab, shuningdek, lug‘at materialini o‘zlashtirishning oson bo‘lishini, foydalanishning qiyinligi va samaradorligi ko‘zda tutib belgilanadi. yana boshqacha tarzda tartib belgilash ham mumkin. leksikografiya …

4 / 11

rishi lug‘atning maqsad va ehtiyojidan kelib chiqqan holda belgilanadi. jumladan, “o‘zbek tilining orfoepik lug‘ati” o‘zbek tilidagi lug‘aviy birliklarning to‘g‘ri talaffuz qilinishini ta’minlashni nazarda tutilib tuziladi, ya’ni so‘zni oson – qulay talaffuz qilishni ta’minlash tamoyiliga amal qilish muhimdir. xuddi shu kabi lingvistik (filologik) yoki ensiklopedik (qomusiy) lug‘atlarni yaratishning o‘ziga xos umumiy va xususiy tamoyillari bo‘lishi mumkin. shuningdek, ichki jihatdan olib belgilasak, lingvistik lug‘atlarning izohli lug‘atlar turlarida hamda tarjima lug‘atlar turlarida umumiy tamoyillardan tashqari (foydalanishga qulaylik tamoyili), so‘z ma’nolarini to‘la yoki qisman izohlash kabi o‘ziga xos xususiy tamoyillar mahim ahamiyat kasb etishi ham mumkin. lug‘atlarning yaratilishi uzoq tarixga borib taqaladi. turkiy leksikografiyada dastlabgi lug‘atlar xi-xii asrlarda yaratilgan bo‘lsa, evropada, xususan, rossiyada lug‘at tuzish ishlari xvii asrlardan boshlangan. lug‘atlar izohlash materiali, xarakteri va tuzilishiga, mohiyat-mazmuniga ko‘ra, avvalo, ikki turga ajratiladi: ensiklopedik lug‘atlar (qomusiy lug‘atlar) va filologik (lingvistik) lug‘atlar. ensiklopedik lug‘atlarda til birliklari emas, balki so‘z va birikmalar bilan ifodalangan narsalar, tarixiy voqealar, tarixiy …

5 / 11

ediya” kabi lug‘atlar shu tipga kiradi. lingvistik lug‘atning asosiy maqsadi esa til birligi hisoblangan so‘zlar, frazemalar, paremalar – ya’ni til birliklarining ma’nolarini, turli lisoniy xususiyatlarini ochib berish. har ikki turdagi lug‘atlarning umumiy jihatlari shundaki, ular ma’lum tartibda (alifbo tartibida) tuzilgan so‘zlikka, materialga ega bo‘ladi. shuningdek, har ikki tip lug‘at ham hajm jihatdan katta, o‘rtacha va kichik lug‘at ko‘rinishlarida, umumiy va xususiy lug‘at shaklida bo‘lishi mumkin. shunga qaramay, ular bir-biridan tubdan farq qiladi: lingvistik lug‘atning ob’ekti lug‘aviy birlik ko‘rinishidagi materilani qamrab olib, so‘z, uning ma’nosi, grammatik, uslubiy va boshqa xususiyatlari, so‘zdan katta birlik (frazema, parema, grammatik ko‘rsatkich (grammatik ma’lumot), toponim birliklar kabilar haqida ma’lumot beradi. shunga ko‘ra, lingvistik lug‘atning so‘zligi barcha so‘z turkumiga aloqador birliklardan tashkil topadi. har ikki lug‘at tipi turli jihatiga ko‘ra, yana ichki guruhlarga ajratiladi. jumladan, lingvistik lug‘at turli maqsadda tuzilganligiga ko‘ra alohida turlarga ajratiladi. 1) umumiy lug‘at; 2) xususiy (maxsus) lug‘at. umumiy lug‘atda tilning umumiste’moldagi barcha so‘zi …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "lug‘at tuzish tamoyillari"

2- mavzu: lug‘at tuzish tamoyillari. lug‘at turlari reja: 1.lug‘at tuzish tamoyillari. 2. didaktik tamoyil. 3. tanlab-saralab olish tamoyili. 4. lug‘at turlari. tayanch so‘z va iboralar: lug‘at tuzish tamoyillari, didaktik tamoyil, lingvodidaktik tamoyil, qomusiy lug‘at, filologik lug‘at, tanlab-saralab olish tamoyili. har bir lug‘at amaliy xarakterga ega. bu leksikografiyaning nazariy asosini belgilashda muhim. zero, leksikografiyaning nazariy asosini, ehtiyojini qondirish maqsadida tuziladigan lug‘atlarning yarartilish qonun-qoidalari, ularni tuzish tartiblari, lug‘atlar turlarini belgilash tashkil etadi. ya’ni maqsadning to‘g‘ri belgilanishi, maqsaddan kelib chiqqan holda ularning turlarini belgilash, turlarning o‘ziga xosligidan kelib chiqqan holda, lug‘atlarning shaklini belgilash, u ...

This file contains 11 pages in PDF format (401.4 KB). To download "lug‘at tuzish tamoyillari", click the Telegram button on the left.

Tags: lug‘at tuzish tamoyillari PDF 11 pages Free download Telegram