o’zbek tili leksikasining tarixiy taraqqiyoti

DOC 77.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1522689541_70601.doc oâzbek tili leksikasining tarixiy taraqqiyoti reja: 1. o`zbðµk tili lug`at tarkibidagi so`zlarning kðµlib chiqishi haqida umumiy ma'lumot. 2. o`z va o`zlashgan qatlam 3. so`z o`zlashtirish yo`llari va usullari. 4. arxaizm va istorizmlarning bir-biridan farqli tomonlari. 5. nðµologizmlarning paydo bo`lishi yo`llari. tayanch iboralar: o`z qatlam, o`zlashgan qatlam, umumturkiy so`zlar, o`zbðµkcha so`zlar, arabcha so`zlar(arabizmlar), tojikcha so`zlar, ruscha so`zlar, so`z o`zlashtirish, kalka, zamonaviy qatlam, eski qatlam, tarixiy so`zlar (istorizmlar), arxaizmlar, yangi qatlam, nðµologizm, umumtil nðµologizmlari, shaxsiy (individual) nutq nðµologizmlari, okkazional so`zlar. tilimizning lug`at tarkibida o`zimizniki bo`lgan so`zlardan tashqari boshqa tillardan o`zlashgan so`zlar ham mavjud. bu tabiiy holdir. chunki o`zbðµk xalqi o`z tarixining turli davrlarida boshqa xalqlar bilan iqtisodiy, madaniy, siyosiy aloqada bo`lib kðµlgan. mana shu aloqa-aralashuv natijasi o`laroq tilimizga boshqa tillardan so`zlar kirib, o`zlashib kðµtgan. shu nuqtai nazardan adabiy til so`zarini tarixiy kðµlib chiqishiga ko`ra ikki guruhga ajratish mumkin: 1. o`z qatlam so`zari. 2. o`zlashgan qatlam so`zari. o`z qatlam so`zari. o`z qatlamga …

, ildam, erta, indin, ilgari (ravishlar) kabilar misol bo`la oladi. mazkur so`zlarning ba'zilari fonðµtik jihatdan yoki talaffuz qilinishiga ko`ra farq qilishi mumkin. lðµkin shunday bo`lsa-da, ularning kðµlib chiqish asosi birdir. o`zbðµk tilining o`z ichki imkoniyatlari, qonun-qoidalari asosida yaratilgan so`zlar o`zbðµkcha so`zlar dðµb yuritiladi. o`zbðµkcha so`zar quyidagi yo`llar asosida yaratiladi: 1. asli o`zbðµkcha so`zlarga shu tilga oid qo`shimchalarni qo`shish orqali yasalgan so`zlar. bunda âchi, -ma, -lik, -gich, -im singari o`zbðµkcha qo`shimchalar vositasida yasama so`zlar hosil qilinadi: suvchi, tðµrimchi, o`quvchi, o`qituvchi, boshlovchi, kðµsma, tðµrlama, boshqarma, qorishma, bosma, otalik, onalik, bolalik, yaxshilik, yomonlik, suzgich, muzlatgich, o`g`itlagich, sovitgich, tðµrim, yig`im, bo`lim va boshqalar. 2. boshqa tillardan kirgan so`zlarga o`zbðµkcha qo`shimchalarni qo`shish orqali yasalgan so`zlar. bunda o`zbðµkcha so`zar quyidagicha hosil qilinadi: 1) tojikcha so`zlarga o`zbðµkcha qo`shimchalarni qo`shish asosida yaratiladi: jangchi, mardlik, tanburchi, dutorchi, vayronalik, sabzavotchilik, chorvachilik; 2) arabcha so`zlarga o`zbðµkcha qo`shimchalarni qo`shish vositasida hosil qilinadi: maorifchi, maslahatchi, jamoatchi, murabbiylik, zamondosh, vazirlik, rahbarlik, ovqatlanmoq; 3) ruscha-baynalmilal …

ilmiy, tarbiyaviy, oilaviy kabilar. o`z qatlam so`zarining bir guruhini kompozitsiya usuli bilan yasalgan qo`shma so`zlar tashkil qiladi. qo`shma o`zbðµkcha so`zar quyidagicha hosil etiladi: 1) bir lug`aviy qatlamga mansub so`zardan yasaladi: issiqsðµvar, bðµlkurak, ituzum, suvqovoq, baqatðµrak, yiloshi, tomorqa, otboqar, tðµzpishar, quloqcho`zma, olaqarg`a; 2) turli lug`aviy qatlamga mansub so`zlardan yasaladi: yondaftar, tilxat, buyintumor, havorang, radioaloqa, fotonusxa, umumshahar, qumshakar, boshpana, kðµlinsalom, otamðµros, kitobsðµvar, shðµryurak kabilar. o`z qatlam so`zari bir qator xususiyatlari bilan o`zlashma qatlam so`zaridan farqlanib turadi. o`z qatlamga oid so`zarning eng muhim, asosiy bðµlgilari quyidagilardir: 1. o`z qatlamga oid so`zarning ko`pchilik qismi ko`p ma'nolidir, polisðµmantik xaraktðµrga egadir. o`zlashma so`zarda bu xususiyat chðµgaralangan. 2. o`z qatlam so`zarining aksariyati aniq ma'noli so`zlardir. o`zlashma qatlamga tðµgishli so`zlar esa ko`proq mavhum ma'nolidir. 3. o`z qatlam so`zari fonðµtik tuzilishiga ko`ra asosan bir bo`g`inli, ikki bo`g`inli, uch bo`g`inli bo`ladi. bir bo`g`inli tub so`zlar ko`proq undosh q unli q undosh shakliga ega bo`ladi. 4. o`z qatlam so`zari r, l, …

lmaydi. 10. o`zbðµkcha so`zlarda urg`u odatda oxirgi bo`g`inda bo`ladi. o`zlashgan qatlam so`zari. o`zbðµk tili lug`at tarkibining boyishi va takomillashuvida ichki manba bilan bir qatorda tashqi manba ham muhim rol o`ynaydi. tashqi manba dðµyilganda boshqa tillardan so`z o`zlashtirish orqali lug`at tarkibining boyishi tushuniladi. o`zbðµk tilining boshqa qardosh bo`lmagan tillar bilan aloqasi tufayli bu tillardan o`zbðµk tiliga ma'lum miqdorda so`zlar o`zlashib qolgan. o`zlashgan so`zarning asosiy qismi forscha-tojikcha, arabcha, ruscha so`zlardan iboratdir. tojikcha so`zlar. hozirgi o`zbðµk tili lðµksikasida tojikcha so`zlar salmoqli o`rinni egallaydi. miqdor jihatdan o`zbðµkcha so`zlardan kðµyin ikkinchi o`rinda turadi. bu bðµjiz emas, albatta. darhaqiqat, o`zbðµklar va tojiklar qadimiy davrlardan bir hududda, birgalikda qo`shni, aralash holda yashab kðµlganliklari, o`zaro har jihatdan iqtisodiy, xo`jalik sohalarida yaqindan aloqada bo`lganliklari tufayli o`zbðµk tiliga tojik tilidan ko`plab so`zlar kirib, o`zlashib kðµtgan. tojikcha so`zlarga bahor, chashma, chilla, hafta, durbin, dasturxon, chilopchin, jo`yak, panshaxa, ro`mol, dastro`mol, optoba, yaxob, yaxna, chorsu, chorraha, pazanda singarilarni misol qilib kðµltirish mumkin. tilimizga …

µksikasida arabcha so`zlar alohida o`rin tutadi. arabcha so`zlarning o`zbðµk tiliga kirib kðµlishi arablar tomonidan o`rta osiyo hududining bosib olinishi va buning tarixiy-ijtimoiy oqibatlari bilan bog`liq. o`tmishda arab tilining hukmron til â rasmiy davlat tili, ta'lim tili, fan va madaniyat tili, badiiy adabiyot tili, din va shariat tili bo`lganligi arabcha so`zlarning o`zbðµk tiliga kirib kðµlishi uchun sababchi bo`lgan. hozirda tilimizda faol qo`llanilayotgan maktab, maorif, kotib, muxbir, ma'naviyat, san'at, adabiyot, xalq, vazir, shoir, vatan, davlat, maqola, ilm, asar, ta'lim, sanoat, axborot, xodim, tarjimon, talaba, janub, shimol, anhor, hovuz, ariza, imzo, xat singari so`zlar arabcha o`zlashmalardir. arabcha so`zarni mavzuiy jihatdan bir nðµcha guruhga bo`lib o`rganish mumkin. chunonchi: 1) ijtimoiy davlat tuzumiga oid so`zlar (hukumat, mamlakat, fuqaro, hokimiyat, farmon, islohot, ittifoq), 2) adabiyotga oid tushunchalarni ifodalovchi so`zlar (aruz, bayt, ruboiy, adib, hikoya, masal, maqol, qofiya, vazn, radif, tazkira), 3) maktab-maorif, ta'limga oid so`zlar (ta'lim, talaba, savod, imtihon, axloq, murabbiy, davomat, muallim), 4) diniy tushunchalar …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "o’zbek tili leksikasining tarixiy taraqqiyoti"

1522689541_70601.doc oâzbek tili leksikasining tarixiy taraqqiyoti reja: 1. o`zbðµk tili lug`at tarkibidagi so`zlarning kðµlib chiqishi haqida umumiy ma'lumot. 2. o`z va o`zlashgan qatlam 3. so`z o`zlashtirish yo`llari va usullari. 4. arxaizm va istorizmlarning bir-biridan farqli tomonlari. 5. nðµologizmlarning paydo bo`lishi yo`llari. tayanch iboralar: o`z qatlam, o`zlashgan qatlam, umumturkiy so`zlar, o`zbðµkcha so`zlar, arabcha so`zlar(arabizmlar), tojikcha so`zlar, ruscha so`zlar, so`z o`zlashtirish, kalka, zamonaviy qatlam, eski qatlam, tarixiy so`zlar (istorizmlar), arxaizmlar, yangi qatlam, nðµologizm, umumtil nðµologizmlari, shaxsiy (individual) nutq nðµologizmlari, okkazional so`zlar. tilimizning lug`at tarkibida o`zimizniki bo`lgan so`zlardan tashqari boshqa tillardan o`zlashga...

DOC format, 77.5 KB. To download "o’zbek tili leksikasining tarixiy taraqqiyoti", click the Telegram button on the left.

Tags: o’zbek tili leksikasining tarix… DOC Free download Telegram