tilning tashqi va ichki jihati

DOC 51.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1503125740_69031.doc tilning tashqi va ichki jihati reja: 1. tilning tashqi sharoiti 2. tilning ichki tuzilishi 3. tillar taraqqiyotidagi farqlanish va o’xshashliklar 4. sheva va lahjalar tilning tashqi sharoiti jamiyat tilsiz bo’lmaydi va aksincha til ham jamiyatsiz bo’la olmaydi. til kichik bir qabila yoki kamroq sonli millat bo’ladimi yoki xalq bo’ladimi, barchasi uchun zarur bo’lgan muhim muloqot vositasidir. tildagi turli hodisa va vositalar, belgilar va xususiyatlar o’zgaradi, biri yo’qoladi, boshqasi hosil bo’ladi. asta – sekin til rivojlanadi. agar biror tilda jamiyat a’zolari so’zlashmay qo’ysa, uni o’lik til deb yuritiladi. masalan, lotin, xet, shumer, akkad, got, prus, xurrit tillari ana shunday o’lik tillar sirasiga kiradi. lekin bu o’lik tillar boshqa tillarga katta ta’sir o’tkazib, hozir ham boshqa tillarda o’lik tillaridan o’zlashgan so’z va iboralar, turli grammatik vositalar bor. tillarning saqlanishi va o’lik tilga aylanishi tashqi shartu-sharoitlarga bog’liqdir. tillar o’rtasidagi aloqalar unda so’zlashuvchi aholining joylanishi yani geografiyasi va jamoaning madaniyati, iqtisodi, urf-odati, psixologiyasi …

arakati bilan havo titrashi va uni quloq bilan eshitib, miya bilan his etish natijasida insonlar bir-birlari bilan muloqot qiladilar. inson talaffuz qiluvchi tovushlar boshqa turli tirdagi tovushlardan (masalan, ko’chadagi, musiqa asboblarini chalgandagi va x.k. tovushlardan) tubdan farq qiladi. bu tovushlar fizik va eshitilish xususiyatlari hamda nutqda birikib aniq ma’no va mazmunga ega bo’lishlari bilan farq qiladilar. tilning tovush tomoni uning ifoda jihatini tashkil etadi. tovushlar va ularning birikmalari inson ongida biror psihik tushuncha bilan bog’lanadi va bu tilning mazmun jihati deb yuritiladi. masalan, [ daryo] besh-ta tovush birikmasidan iborat bo’lib, so’zlovchilar ongida “katta suv havzasi” tushunchasini keltirib chiqaradi. daryo so’zi tildagi belgi sifatida o’zining ifoda va mazmun jihatlariga egedir. binobarin, til – belgilar tizimi (sistemasi) bo’lib, insonlarning muhim aloqa vositasidir. biroq bir tovush alohida holda ma’no anglatmasa belgi bo’la olmaydi. har bir belgi ifoda va mazmun jihatiga egadir. biroq tildagi belgilar ko’p bosqichli murakkab tarkibi bilan boshqa belgilardan farq qiladi. …

arini hosil qiladilar. morfemalar birikib so’zlarni va ularnin turli shakllarini hosil qilishi mumkin. masalan: kuch-li sozida kuch- so’zning asosi bo’lib, o’zak morfemani hosil qiladi, unga -li affiksi qo’shilib (uni “affiksal morfema” deb yuritiladi), yangi so’z yasaydi. so’zlar – tilning markaziy birligi bo’lib, ularni biriktirib yana kattaroq til birliklarini hosil qilish mumkin. bunday birliklar – so’z birikmasi va gap (jumla) hisoblanadi. tilning so’z bosqichi ham ikkitomonlama – ifoda va mazmun jihatiga ega bo’lgan eng asosiy bosqichdir. tilning morfema va so’z bosqichlari yuqori bosqichlar hisoblanadi va o’z strukturasiga egadir. tilning ifoda jihatida morfemalardan quyi bosqich fonema bosqichidir. fonemalar ketma-ket birikib tilning yuqori bosqichlari birliklarini – morfema, so’z, so’z birikmasi va gapni tashkil etadi. biroq barcha fonemalar bir-biri bilan tartibsiz birikmaydi. fonemalarning birikishi har bir tilda o’z tartib va qoidalariga ega. fonemalarni yana ham kichik hosil qiluvchi bo’laklarga bo’lish natijasida fonologik farqlanish belgilari bosqichi tashkil bo’ladi. fonemalarni bir-biridan artikulyatsion – akustik belgilari bilan …

sharoitda, nutq holatida boshqacha berilishi mumkin. tillarni ilmiy o’rganish vazifalariga ko’ra tavsifiy tilshunoslik (uni ba’zan “sinxron tilshunoslik” deyiladi) va tarihiy tilshunoslik ( ba’zan “diaxron tilshunoslik” deyiladi) farqlanadi. ba’zan tilshunoslik tarihi va tilning tarihiy shakllanishi, o’zgarishi va rivojlanishi – diahron tilshunoslik farqlanadi. qarindosh va qarindosh bo’lmagan, turli tizim va strukturaga ega bo’lgan tillarning o’xshash farqli alomatlarini aniqlash qiyosiy tilshunoslikning) aniqrog’i qiyosiy-tipologik tilshunoslikning vazifasidir. tilshunoslik aslida uyg’onish davrida filologiya fani tarkibiga kiritilgan edi. lekin keyincha xix asr boshlarida tilshunoslik alohida fan sifatida filologiyadan butunlay ajralib chiqdi. natijada filologiya ikkita bir-biriga bog’liq bo’lgan fan – adabiyotshunoslik va tilshunoslikdan iborat bo’lib qoldi. tilshunoslik birinchi navbatda nazariy fan bo’lib, uning tatbiqiy – amaliy jihati turli o’quv lug’atlari tuzish, savod o’rgatish kabilar bilan ham bog’liqdir. grammatika termini kelib chiqishi jihatdan “yozuv haqidagi fan” ni bildiradi. yozuv esa aslida tilni amaliy o’rganish vositasidir. tillar taraqqiyotidagi farqlanish va o’xshashliklar tillar taraqqiyotidagi o’zgarishlar turli yo’nalishda bo’lib xar xil natijalarga …

sh jarayoni tez kechmagan. tillarning o’xshashligi esa o’tmishda ko’chmanchilik bilan hayot kechirgan xalqlarning tillarida ko’proq ro’y bergan. odatda qishloq xo’jaligi, tog’da va o’rmonda hayot kechirish tillarning farqlanishini tezlatuvchi shartlardan hisoblanadi. masalan, afrika qit’asidagi kamerun mamlakatida 180 dan ortiq til bor. tojikistonning pomir tog’laridagi aholining birnecha tillarda so’zlashuvi, xatto ular yashayotgan joy 5-6 km uzoqlikda bo’lsa ham turli bir-biriga o’xshamagan tillarda so’zlashuvi qiziqdir. bir tilning ikki tilga ajralish jarayonida avval bu tilning sheva –laxjalarga bo’linib ketishi ro’y beradi. kelgusida bu shevalar alohida til bo’lib qolishlari mumkin. masalan, sanskrit tili boshqa hind guruhi tillari uchun shunday yo’lni bosib o’tgan. sheva va lahjalar tilning ma’lum xududdagi og’zaki qo’llanishidagi xususiyatlarini o’zida aks ettirgan shakli sheva yoki dialekt (grekcha dialektas – til nutq sheva) deb ataladi. katta sheva va dialektlarni lahja deb yuritiladi. til va sheva o’rtasidagi tafovut shartli bo’lib, go’yo milliy til va adabiy til o’rtasidagi farqqa o’xshashdir. bu farqlanish turli xududlardagi bir tilning …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "tilning tashqi va ichki jihati"

1503125740_69031.doc tilning tashqi va ichki jihati reja: 1. tilning tashqi sharoiti 2. tilning ichki tuzilishi 3. tillar taraqqiyotidagi farqlanish va o’xshashliklar 4. sheva va lahjalar tilning tashqi sharoiti jamiyat tilsiz bo’lmaydi va aksincha til ham jamiyatsiz bo’la olmaydi. til kichik bir qabila yoki kamroq sonli millat bo’ladimi yoki xalq bo’ladimi, barchasi uchun zarur bo’lgan muhim muloqot vositasidir. tildagi turli hodisa va vositalar, belgilar va xususiyatlar o’zgaradi, biri yo’qoladi, boshqasi hosil bo’ladi. asta – sekin til rivojlanadi. agar biror tilda jamiyat a’zolari so’zlashmay qo’ysa, uni o’lik til deb yuritiladi. masalan, lotin, xet, shumer, akkad, got, prus, xurrit tillari ana shunday o’lik tillar sirasiga kiradi. lekin bu o’lik tillar boshqa tillarga katta ta’sir o’t...

DOC format, 51.0 KB. To download "tilning tashqi va ichki jihati", click the Telegram button on the left.

Tags: tilning tashqi va ichki jihati DOC Free download Telegram