xunlar va ularning tili va yozuvi haqida

DOC 39,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1444149775_61836.doc xunlar va ularning tili va yozuvi haqida reja: 1. xunlar - kimlar? 2. xunlarning antropologik tuzilishi haqida 3. xunlarning hayot tarzi, madaniyati va dini 4. xunlarning tili va yozuvi 5. xunlarda ijtimoiy tuzum mavzu bo’yicha tayanch tushunchalar: xun//gun//gunn//xunn, antropologiya, hayot tarzi, xunnlarning tili, xunlarda ijtimoiy tuzum va b. 1.xunlar- kimlar? tarixiy manbalarda xunn, xun, gun nomlari bilan yuritiladigan qabilalar haqida dastlabki malumotlar xitoy manbalarida va keyinroq evropa tarixchilari asarlarida uchraydi. bu manbalarda, ayniqsa, xitoy manbalarida aytilishicha, xunlar gobi sahrosining janubiy tomonida yashagan xyanbyun,va xunbyun qabilalarining shu sahrodan o’tib, shimoliy xitoy, mongoliya, baykal orti hududlaridagi aborigenlar va xitoy elementlarining aralashuvidan tashkil topgan. bu hodisa taxminan eramizdan avvalgi ikkinchi ming yillikning oxirlariga to’g’ri keladi. xunlarning antropologik tuzilishi qanday bo’lgan? ma‘lumki, dunyoda uch xil inson irqi mavjudligi aniqlangan: evropoid, mongoloid, negroid. irq insonning tashqi tuzulishi asosida belgilanadi. bu belgilar quyidagilar: terining rangi, ko’rinishi, burun tuzilishi, labning qalin va yupqaligi, ikkilamchi jun sestemasining …

himoliy mongoloidlarga xos belgilar ham paydo bo’lgan. shimoliy mongoloid qabilalari kallasining kattaligi, yuzining kengligi bilan farqlanganlar. umuman, qadimgi davrda bir qabila, ikkinchi qabilaga o’xshamagan, turli xil elementlar tashkil topgan. shunday qilib xunlar evropoid va mongoloid irqlarning aralashuvi bo’lib, turli davrlarda ijtimoiy sabablarga ko’ra ularda dam evropoidlik, dam mongoloidlik elementlari ustunlik qilgan. 3 . xunlarning hayot tarzi, madaniyati, dini. xunlar ko’chmanchi chorvador bo’lganlar. asosan yilqichilik, qoramolchilik, qo’ychilik bilan shug’ullanganlar, bundan tashqari ular tuya va eshaklar ham boqishgan. har bir oila o’z podasiga ega bo’lib, yozda tog’lik yaylovlarga, qishda esa past tekisliklarga ko’chib yurishgan. albatta, ko’chmanchilik sharoitida otning roli alohida ajralib turgan. u ham transport vositasi sifatida xizmat qilgan, ham go’sht uchun boqilgan. xunlarning otlari, o’rta va baland bo’yli, tez chopadigan va chidamli bo’lgan. o’rmon, cho’l zonasidagi xunlar daraxtlardan yurtlar va xun aravalari yasaganlar. bu zonada ovchilik ham taraqqiy etgan. ular asosan burgut ovlab, patidan yoy-o’q tayyorlaganlar. ularning ovqati asosan go’sht, sut, …

joylardan iborat edi». xunlardagi madaniyat haqida gapiradigan bo’lsak, tarixiy manbalar ko’rsatishicha, eramizdan avvalgi birinchi ming yillikda baykal orti va markaziy mongoliyada xunlarning ilk mustaqil madaniyati vujudga keladi. bu tarixda «plitali qabr madaniyati» deb yuritiladi. bu madaniyat bronzadan yasalgan juda ko’p yodgorliklarni o’z ichiga oladi. ularning ba‘zilari bug’u tasviri bilan bezatilgan bo’lib, bular ularning juda katta mahorat egasi bo’lganligini ko’rsatadi. eramizdan avvalgi iii asrga kelib, bronza o’rnida temir ishlatila boshlaydi. hunarmandlar qimmatbaho toshlardan turli bezak va taqinchoqlar yasaganlar. ayollar kiyimidagi ayrim naqsh shakllari o’z nafisligi bilan ajralib turadi. n.k.antonovning aytishicha, hunarga tegishli badiiy buyumlar dunyoning barcha yirik muzeylarida mavjud bo’lib, tasviriy san‘atni «hayvon uslubi» deb nomlanadigan turining ixtirochisi va tarqatuvchisi ham eramizdan avvalgi ii va i ming yilliklarda markaziy osiyo hududida yashagan qabilalar xunlar bo’lgan. bu yodgorliklarda ko’p shohli afsonaviy bug’u tasviri ko’p uchraydi. bundan tashqari bug’uga hujum qilayotgan sher va ot kabilar ham tasvirlangan. xunlarda din xususida fikr yuritadigan bo’lsak, …

hi uchun asirlar ham qo’shib ko’milgan. ayniqsa, dovyurak, qo’rqmas asirlar qadrlagan. ajdodlar ruhiga ba‘zan qurbonlik qilingan. bular xunlarning diniga ilk xitoy shamanizmning ta‘siri deb ko’rsatiladi. umuman, ajdodlar ruhiga ishonish, ya‘ni o’tmish ota-bobolarining ruhi kishilarning hayotiga aralashadi deb qarash xunlarda, keyinroq turkiy xalqlar hayotida uzoq paytlar saqlanib kelgan. 4 . xunlarning tili va yozuvi. xunlarning tili haqida tarixiy manbalarda xilma-xil fikrlar bildirilgan. chunki ularning tilida yozilgan birorta ham yodgorliklar bizgacha etib kelmagan. xitoy manbalarida bizgacha etib kelgan sanoqli xun so’zlari ham xitoy transkriptsiyasida ifoda etilgan bo’lib, fonetik jihatdan juda o’zgartirib yuborilgan. kastrin, ramstedt kabi ba‘zi tilshunoslar xun tili turkiy va mo’g’ul tillari uchun umumiy bobo til bo’lgan, degan fikrni bildiradilar. a.n.baskakov xun tili turkiy tillar taraqqiyotida umumiy bir davrni tashkil qiladi, degan fikrni ilgari suradi. v.v.bartold esa xun tili turkiy tillar taraqqiyotida hozirgi chuvash tili, o’lik tillardan bulg’or, hazar tillari bilan birga bir guruhni tashkil etadi, degan fikrni aytadi. hozirgi tilshunos, …

haydi». bundan tashqari, xitoy manbalarida xunlar soliq to’lovchilarni mol-mulkini hisobga oluvchi kitob tutganligi ham aytib o’tiladi. ba‘zi olimlar esa turkiy runiy yozuv xun yozuvining taraqqiyoti natijasida vujudga kelgan deb hisoblaydilar va buni asoslashga urinadilar. umuman olganda, xun davlatining, madaniyatining taraqqiyot darajasi ularda yozuv bo’lishini taqozo qiladi. bu yozuv xunlarning o’zi tomonidan ixtiro qilingan yoki ular boshqa xalqlarning yozuvidan fodalanganmi(har holda ko’pchilik olimlar bu yozuv, agar mavjud bo’la, g’arbdan kelgan fikrni yoqlaydi). bu hozircha noma‘lum. 5. xunlarda ijtimoiy tuzum. markaziy osiyodan dunay bo’ylarigacha etib borgan birinchi turk davlatini xunlar tuzgan. dastlab gobi sahrosining janubi-g’arbida paydobo’lgan xunlar, eramizdan avvalgi xii asrda gobidan sharqqa o’tadilar va bu erdagi ko’chmanchi qabilalarni bo’ysundiradilar. eramizdan avvalgi ix asrdan boshlab xunlarning xitoy bilan urushi boshlanadi. mana shu paytda xitoy chegarasida paydo bo’lgan yuechji qabilalari ham va usunlar ham g’arbiy tyanshan hamda ettisuvga chekinadilar. xun davlati ayniqsa, shanyuy mode (eramizdan avvalgi 209 yil) davrida kuchayadi. xun davlati urug’-qabilachilik …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "xunlar va ularning tili va yozuvi haqida"

1444149775_61836.doc xunlar va ularning tili va yozuvi haqida reja: 1. xunlar - kimlar? 2. xunlarning antropologik tuzilishi haqida 3. xunlarning hayot tarzi, madaniyati va dini 4. xunlarning tili va yozuvi 5. xunlarda ijtimoiy tuzum mavzu bo’yicha tayanch tushunchalar: xun//gun//gunn//xunn, antropologiya, hayot tarzi, xunnlarning tili, xunlarda ijtimoiy tuzum va b. 1.xunlar- kimlar? tarixiy manbalarda xunn, xun, gun nomlari bilan yuritiladigan qabilalar haqida dastlabki malumotlar xitoy manbalarida va keyinroq evropa tarixchilari asarlarida uchraydi. bu manbalarda, ayniqsa, xitoy manbalarida aytilishicha, xunlar gobi sahrosining janubiy tomonida yashagan xyanbyun,va xunbyun qabilalarining shu sahrodan o’tib, shimoliy xitoy, mongoliya, baykal orti hududlaridagi aborigenlar va xitoy element...

Формат DOC, 39,0 КБ. Чтобы скачать "xunlar va ularning tili va yozuvi haqida", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: xunlar va ularning tili va yozu… DOC Бесплатная загрузка Telegram