дейксис ва нутқий мулоқот матни ёхуд матнда мазмуннинг ифода топиши

DOC 247,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405920205_57000.doc дейксис ва нутқий мулоқот матни ёхуд матнда мазмуннинг ифода топиши дейксис ва нутқий мулоқот матни ёхуд матнда мазмуннинг ифода топиши исроиллик профессор йеҳошуа бар-ҳиллел инглиз тилида тузилган гапларнинг мазмунини қай йўсинда аниқлаш ва улар воситасида узатилаётган ахборотнинг тўлиқ англаш муаммоси ҳақида тўхталиб, қуйидаги мисолларни келтирган эди (bar-hiller 1970:69): 1) ice floats on water - муз сувда сузиб юрибди. 2) it`s raining - ёмғир ёғаяпти. 3) i am hungry - оч қолдим. биринчи гап мазмунини қарийб барча инглиз тили соҳиблари бир хилда тушунишади, чунки муз қаерда сузаётганлиги (сувда)аниқ. (лекин мазмун идрокининг кейинги босқичларида «қайси сувда: дарёдами, денгиздами?» каби саволнинг туғилиши эҳтимолдан холи эмас.) кейинги (2) гапнинг мазмунини англаш учун ушбу воқеа (ёмғир ёғиши) қачон ва қаерда кечаётганлигини билиш зарур. ёки бу гап талаффуз этилаётган вақт ва жойни аниқлаш керак. шунингдек, (3) гап мазмунининг тўлиқ идроки уни ким ва қаерда айтаётгани билан боғлиқ. мулоқот фаолияти учун макон ва замон ҳодисаларининг муҳимлигини …

саволларига жавоб бор. худди шу гапни бошқача шаклда ҳам тузиш мумкин: «кеча кечқурун шу ерда ўша икки машина тўқнашган». аммо бу икки тузилма мазмун мундарижаси жиҳатидан тенг эмас. менимча, кейинги гапда ифодаланаётган маълумот дан ходимларини ҳеч ҳам қониқтирмаса керак. кейинги гапдаги «кеча», «кечқурун», «ўша», «шу ерда» бирликларининг қўлланиши воқеанинг содир бўлиши ҳақидаги умумлашган маълумотни беради: қаердадир қандайдир икки машина тўқнашган. лекин бу ҳолда макон, замон ва субъект-объектлар ҳақидаги аниқ маълумотни ола олмаймиз. умумлаштириш, кечаётган ҳодисалар, предметлар сифат-хусусиятлари кабилар ҳақидаги маълумотни мужассамлаштирган ҳолда концептуал қолиплар воситасида идрок этиш когнитив фаолиятнинг самарасидир. бундай қолиплар концептуал бирликларнинг лисоний воқеланишида ўз аксини топади (сафаров 2006: 19). албатта, ташқи дунёдаги воқеалар, предметлар хусусий кўринишдаги белги, хусусиятларга эгадирлар. лисоний тафаккур фаолиятининг когнитив босқичидан лисоний воқеланиш босқичига ўтишда қиёслаш, анализ ва синтез амаллари муҳим роль ўйнайди. шу амаллар воситасида умумийлик ва хусусийлик фарқланади. шунингдек, когнитив фаолият бевосита мавҳумлаштириш амалини ҳам қамраб олади, чунки ушбу амал умумлаштиришнинг муҳим …

шунос олимнинг мазмуннинг шаклланиши ва нутқий воқеланиши лисоний тартиблаштириш ва умумлаштириш фаолиятлари натижаси эканлиги ҳақидаги фикри диққатга сазовордир. мантиқий ва лисоний умумлаштириш бир-бирини тақозо этади ва яхлит йўналишда кечади. мавҳумлаштирилиб, тартибга келтирилган тушунчалар умумлаштирилган ҳолда лисоний қобиққа кўчади ҳам лисоний бирликка айланади. бундай умумлашмалар нутқий фаолиятнинг мазмундорлигини таъминлаб, маълум қилинаётган ахборотнинг уни қабул қилувчи шахслар томонидан идрок қилиниши учун имкон яратадилар. шу аснода юқорида келтирилган «кеча кечқурун шу ерда ўша икки машина тўқнашган» шаклидаги тузилмалар мазмун ифодалаш қобилиятига эга бўлишади. аммо семантик структура жиҳатидан етарли даражада тўлиқ бўлган ушбу гапнинг аниқ мазмуни ёки ахборот мундарижаси фақат унинг маълум мулоқот муҳитида, матн таркибида қўлланиши билан боғлиқ. шунинг учун ҳам прагматик нуқтаи назардан олганда, ушбу гапнинг мазмуни аниқ эмас. бунинг сабаби, биринчидан, «кеча», «кечқурун», «шу ерда», «ўша» бўлакларининг маъноси контекст, матнда қўлланиши билан изоҳланади, иккинчидан эса ҳар қандай лисоний структуранинг ўзи ҳам маълум мақсадни кўзлаб тузилади. бу мақсад – нутқий мулоқотдир. нутқ …

тишини яққол кўрсатувчи ягона ҳодиса – бу дейксис ҳодисасидир» (levinson 1983: 54). жон лайонз ва стефен левинсонлар аслида тилни автоном, контектдан холи тизим сифатида қараш мумкинлиги ҳақидаги фикр тарафдоридирлар. улар бу фикрни исботлаш учун дейксис ҳодисасидан фойдаланадилар, гўё, дейксис белгилари қўлланмагунча, лисоний структуралар алоҳида тизимда сақланаверади. ҳар қандай ҳодисанинг (бундан лисоний ҳодисалар ҳам истисно эмас) бир томонламали таҳлили натижасида билдириладиган фикр холисоналикдан йироқлашиб қолиш хавфидан огоҳмиз (қаранг: ҳожиев 2006; 2007; тожиев 2004). маъқули, тил ва нутқни бир-биридан озуқа олувчи, яхлитликда фаолият кўрсатувчи тизимлар сифатида тасаввур қилишдир. уларнинг яхлитлигини таъминловчи омил ва воситаларни аниқлаш борасидаги илмий изланишларнинг маҳсули тилшунослик фани тараққиётида ўз ўрнини топади. тил тизими ва унинг нутқий фаоллашуви ўртасидаги «воситачилик», «ҳакамлик» ролини тилшунослар бекорга дейксис ҳодисасига бағишлаётганлари йўқ. тил тизимининг ўзи нутқий фаолият натижасида мавжуддир, унинг табиати ва моҳияти нутқий мулоқот жараёнида намоён бўлади. шундай экан, тил бирликларининг маъно хусусиятлари нутқда воқеланади, аниқ тус олади. ҳар бир нутқ ижодкори …

ар «индексикаллар» (indexicаlls) атамасини ҳам қўллаб келишмоқда. ушбу турдаги иборалар нутқий мулоқот тизими мазмундорлигини таъминловчи доимий воситалардан биридир. масалан, бирор бир нотаниш нарсани кўриб қолиб, «бу нима?» саволи билан суҳбатдошга мурожаат қилинганда, дейктик ибора («бу») воситасида шу муҳитда мавжуд бўлган нарса-предметга ишорадир. дейктик иборалар болалар нутқи ривожининг дастлабки босқичларидаёқ пайдо бўлади. психолингвистларнинг кузатишлари гувоҳлик беришича, 3-7 ёшдаги болалар нутқи, биринчидан, эгоцентрик бўлса, иккинчидан, телеграф услубида, яъни «грамматикасиз» тартибда юзага келади. шу сабабли бўлса керакки, гўдаклар грамматик шакллардан кўра «мен», «сен», «у ерда», «мана», «бу», «ҳозир», «кейин» каби ибораларни маъқул кўрадилар. бундай ибораларнинг лисоний қобилият шаклланишининг дастлабки босқичларида пайдо бўлишига яна бир сабабни ушбу ибораларнинг маъно хусусиятлари билан боғлиқ деб ҳисоблаш тарафдоримиз. маълумки, дейктик белгиларнинг маъно хусусиятлари бошқа номинатив белгиларникидан тубдан фарқ қилади. улар воқеликдаги предмет-ҳодисаларни бевосита атамасдан, балки предмет, ҳодиса, шахсларнинг нутқ вазиятига нисбатан «жойлашуви»ни кўрсатади. бундай кўрсатиш мулоқот иштирокчилари (сўзловчи ва тингловчи) предмет ва шахсларнинг эгаллаган ўрни (бу ўрин …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "дейксис ва нутқий мулоқот матни ёхуд матнда мазмуннинг ифода топиши"

1405920205_57000.doc дейксис ва нутқий мулоқот матни ёхуд матнда мазмуннинг ифода топиши дейксис ва нутқий мулоқот матни ёхуд матнда мазмуннинг ифода топиши исроиллик профессор йеҳошуа бар-ҳиллел инглиз тилида тузилган гапларнинг мазмунини қай йўсинда аниқлаш ва улар воситасида узатилаётган ахборотнинг тўлиқ англаш муаммоси ҳақида тўхталиб, қуйидаги мисолларни келтирган эди (bar-hiller 1970:69): 1) ice floats on water - муз сувда сузиб юрибди. 2) it`s raining - ёмғир ёғаяпти. 3) i am hungry - оч қолдим. биринчи гап мазмунини қарийб барча инглиз тили соҳиблари бир хилда тушунишади, чунки муз қаерда сузаётганлиги (сувда)аниқ. (лекин мазмун идрокининг кейинги босқичларида «қайси сувда: дарёдами, денгиздами?» каби саволнинг туғилиши эҳтимолдан холи эмас.) кейинги (2) гапнинг мазмунини англаш у...

Формат DOC, 247,0 КБ. Чтобы скачать "дейксис ва нутқий мулоқот матни ёхуд матнда мазмуннинг ифода топиши", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: дейксис ва нутқий мулоқот матни… DOC Бесплатная загрузка Telegram