o‘zbek va rus tillarida fe‘l so’z turkumi

DOC 132.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405743419_56377.doc o‘zbek va rus tillarida fe‘l o‘zbek va rus tillarida fe‘l so’z turkumi reja: 1. vid kategoriyasi 2. bo‘lishli-bo‘lishsizlik kategoriyasi 3. harakat nomi va infinitiv 4. sifatdosh 5. ravishdosh o‘zbek tilida ham, rus tilida ham eng murakkab so‘z turkumi hisoblangan fe’l harakat va holatni anglatadi. har ikkala tilda ham fe’llar anglatgan ma’nolari va vazifalariga ko‘ra ikki turga: o‘timli va o‘timsiz fe’llarga bo‘linadi. fe’ldan anglashilgan harakat ta’sirining boshqa predmatga o‘tishini bildirgan fe’llar o‘timli (переходные глаголы) hisoblanadi. o‘zbek tilida o‘timli fe’llar tushum kelishigidagi so‘zlar bilan birikadi. rus tilida ham bunday fe’lga bog‘lanib kelgan so‘z predlogsiz vinitelniy kelishigida bo‘ladi. fe’ldan anglashilgan harakatning ta’siri to‘g‘ridan to‘g‘ri biron narsaga ko‘chmasa, bunday fe’l o‘timsiz (непереходные глаголы) deyiladi. o‘zbek tilida kimni? nimani? so‘rog‘iga javob bo‘lmaydigan fe’l o‘timsiz hisoblanadi. rus tilida bunday fe’llar imenitelniy va vinitelniydan boshqa kelishiklarda kelgan ot va otlashgan so‘zlar bilan birikma hosil qiladi. ammo ot yoki otlashgan so‘z predlogli vinitelniy kelishik shaklida bo‘lsa, u …

g o‘zigagina xos bo‘lgan vid kategoriyasi turli affikslar (old qo‘shimchalar, qo‘shimchalar, fonetik o‘zgarishlar) yordamida yuzaga chiqadi hamda harakat va holatning davom etayotganligini, tamom bo‘lganligini, takrorlanishini, bir karra bo‘lib o‘tganligini anglatish uchun xizmat qiladi. ushbu ma’nolarni ifodalashiga ko‘ra fe’llar несовершенный вид va совершенный вид kabi turlarga ajratiladi. v.v.reshetov, o.azizov kabi olimlar birinchi turdagi fe’llarni tugallanmagan tur, ikkinchisini esa tugallangan tur deb atashgan. ammo bunday nomlanish unchalik ham o‘zini oqlamaydi. binobarin, b этот момент я читал книгу (men bu vaqtda kitob o‘qiyotgan edim); cейсас я читаю книгу (hozir men kitob o‘qiyapman) kabi gaplarda читать fe’li haqiqatan ham tugallanmagan harakatni, я почитал книгу (men kitob o‘qidim); я прочитал книгу (men kitobni o‘qib chiqdim) kabi gaplarda esa nihoyasiga yetgan harakatni ifodalamoqda. ammo ирода запела (iroda kuylab yubordi); воробьи зачирикали (chumchuqlar sayray boshladi) gaplaridagi петь, чирикать fe’llarining совершенный вид shakli endi boshlanayotgan jarayonni anglatmoqda. shuning uchun rus tilidagi fe’llar xususida so‘z yuritayotganda ruscha sovershenniy vid, …

shenniy vid shakliga aylantirish mumkin: закончить – заканчивать, записать – записывать. ba’zan nesovershenniy vid fe’lining sovershenniy vid shakli suppletiv yo‘l bilan ham hosil bo‘lishi mumkin. nesovershenniy vid sovershenniy vid брать взять (olmoq) говорить сказать (aytmoq, demoq) класть положить (qo‘ymoq) ловить поймать (tutmoq) o‘zbek tilida fe’llar odatda bu tarzda turlarga ajratilmaydi. shuning uchun rus tilidagi sovershenniy va nesovershenniy vid fe’llari yordamida farqlanadigan ma’nolar o‘zbek tilida harakat tarzi shakllari orqali beriladi. shuni ham e’tirof etish kerakki, harakat tarzi shakllari vid kategoriyasiga nisbatan semantik jihatdan boyroq hisoblanadi. chunki ko‘makchi fe’lli so‘z qo‘shilmalari nafaqat tugallanganlik yoki takroriylik, balki davomiylik, qodirlik, sinash, kutilmaganlik, boshlanish, bir marta bajarish kabi bir qator qo‘shimcha ma’nolarni ham ifodalay olish xususiyatiga ega. buni o‘zbek va rus tillarida birgina aytmoq fe’lini qiyoslash orqali isbotlash mumkin. masalan: aytdi – сказал, aytib qo‘ydi – сказал, ayta boshladi – начал говорить, ayta oldi – смог сказать, aytib berdi – рассказал, aytib soldi – сказал, …

tuslovchi affikslar ana shu keyingisiga qo‘shiladi. rus tilida esa tuslangan ko‘makchi fe’l oldin, yetakchi fe’l keyin keladi va u infinitiv (o‘zgarmas) shaklda bo‘ladi. masalan: рустам стал изучать английский язык. – rustam ingliz tilini o‘rgana boshladi; гуля начала заниматься спортом – guli sport bilan shug‘ullana boshlad;i мой друг продолжает жить на юге – mening do‘stim haligacha janubda yashab yuribdi. rus tilida ham nesovershenniy vid fe’llarini sovershenniy vidga aylantirish jarayonida hosil qilinadigan ayrim ma’nolar bor bo‘lib, o‘zbek tilida ularni ifodalash uchun tilning boshqa vositalaridan foydalanishga to‘g‘ri keladi. masalan, подписать – ostiga yozmoq (imzo qo‘ymoq ma’nosida ishlatiladi), надписать – ustiga (sirtiga) yozmoq, дописать – oxirigacha yozib tugatmoq, недописать – oxirigacha yozishga ulgurolmay qolmoq. bo‘lishli-bo‘lishsizlik kategoriyasi o‘zbekcha fe’llargagina xos bo‘lgan ushbu kategoriya fe’lga xos bo‘lgan asosiy xususiyatlardan hisoblanadi. chunki o‘zbek tilida har qanday fe’l bo‘lishli yoki bo‘lishsiz shaklda bo‘ladi. rus tilida inkor ma’nosini ifodalash uchun asosan не yuklamasidan foydalaniladi. mazkur yuklama fe’ldan ajratib yoziladi, …

zmat qiladi. uchinchidan, turli ma’nolarni ifodalash uchun harakat tarzi shakllaridagi yetakchi fe’lga ham, ko‘makchi fe’lga ham, ba’zan bir vaqtning o‘zida har ikkalasiga ham qo‘shilishi mumkin. bunda ifodalangan ma’nolar rus tilida turli vositalar yordamida beriladi. masalan: yozmay qo‘ydi – перестал писать; yozib qo‘ymadi – не записал; yozmay qo‘ymaydi – обязательно напишет. birinchi so‘z qo‘shilmasidagi inkor ma’nosi rus tilida стать yordamchi fe’l oldidan пере- pristavkasini qo‘yish yordamida hosil qilingan. umuman olganda, o‘zbek tilidagi bo‘lishsiz fe’l+ qo‘ydi tarzidagi qo‘shilmalar rus tilida asosan shu vositalar bilan beriladi: bormay qo‘ydi (перестал ходить), o‘ylamay qo‘ydi (перестал думать), shug‘ullanmay qo‘ydi (перестал заниматься) va hokazo. ikkinchi qo‘shilmadagi inkor ma’nosi birgina не yuklamasi yordamida berilgan bo‘lsa, uchinchisida bu vositalarning ikkalasi ham ishtirok etmagan. chunki yozmay qo‘ymaydi qo‘shilmasining birinchi qismidagi inkorni ikkinchi qismdagi –ma affiksi inkor qilmoqda va bunda qat’iy bo‘lishlilik alohida ta’kidlanmoqda. shu bois ushbu qo‘shilmaning to‘liq ma‘nosini berish uchun rus tilida обязательно(albatta) so‘zi ishtirok etmoqda. rus tilidagi не …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek va rus tillarida fe‘l so’z turkumi"

1405743419_56377.doc o‘zbek va rus tillarida fe‘l o‘zbek va rus tillarida fe‘l so’z turkumi reja: 1. vid kategoriyasi 2. bo‘lishli-bo‘lishsizlik kategoriyasi 3. harakat nomi va infinitiv 4. sifatdosh 5. ravishdosh o‘zbek tilida ham, rus tilida ham eng murakkab so‘z turkumi hisoblangan fe’l harakat va holatni anglatadi. har ikkala tilda ham fe’llar anglatgan ma’nolari va vazifalariga ko‘ra ikki turga: o‘timli va o‘timsiz fe’llarga bo‘linadi. fe’ldan anglashilgan harakat ta’sirining boshqa predmatga o‘tishini bildirgan fe’llar o‘timli (переходные глаголы) hisoblanadi. o‘zbek tilida o‘timli fe’llar tushum kelishigidagi so‘zlar bilan birikadi. rus tilida ham bunday fe’lga bog‘lanib kelgan so‘z predlogsiz vinitelniy kelishigida bo‘ladi. fe’ldan anglashilgan harakatning ta’siri to‘g‘ridan to‘g‘r...

DOC format, 132.5 KB. To download "o‘zbek va rus tillarida fe‘l so’z turkumi", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek va rus tillarida fe‘l so… DOC Free download Telegram