qadimgi turkiy tilning fonetik xususiyatlari. unli va undoshlar

DOC 85.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405746668_56445.doc qadimgi turkiy tilning fonetik xususiyatlari qadimgi turkiy tilning fonetik xususiyatlari. unli va undoshlar reja: 1. qadimgi turkiy tilning fonetik xususiyatlari. unli va undoshlar. 2. singarmonizm. tanglay uyg`unligi. lab uyg`unligi. tayanch tushunchalar. pаlаtаl attrakciya (tanglay uyg`unligi) — so`zdagi tovushlarning bir-biriga va qo`shimchsa1arning o`zakka qatorda va qalin-ingichkalikda moslashuvi. labial attraksiya (lab uyg`unligi) - birinchi bo`g`indagi unliga keyingi bo`g`indagi unlining, o`zakdagi unliga qo`shimchadagi unlining lablanish jihatdan moslashuvi. yozma yodgorliklarni o’rganish har qaysi turkiy tilning tarixiy fonetikasini yoritish uchun ham zarur. turkiy tillar fonetikasiga oid yozma yodgorliklar tilning fonetikasini yoritishda muhim rol o’ynaydi. turkiy tillarning tarixiy fonetikasini o’rganishda avvalo birlamchi cho’ziq unlilarning grafik va fonologik xususiyatlarini o’rganish kerak. u n l i l a r. qadimgi turkiy tilda sakkista unli fonema bo`lib, ular bir-biridan qatori, tor-kengligi, lablanish-lablanmasligiga ko`ra farq qiladi. bulardan - a, ы, o, у orqa qator va ә, и, о, u old qator unlilaridir. keng unlilar - a, ә, o, ө; …

. qadimgi gurkiy tillardagi ә unlisi esa hozir torayib, ko`pgina turkiy tillarda, jumladan o’zbek tilida birikchi bo’g’inda ә ga aylangan. misollar: at (ot) әt (әt, go’sht) adag (oyoq) ab (ov) әb (uy) qag`an (xoqon) ar (alda) әr (er) anda (unda) ash (osh) әsh (esh) ara (ora) san (son) sәn (sen) qara (qora) ы unlisi lablanmagan, tor va orqa qator; и lablanmagan, tor, old qatar unli. bu ikki unli fonema hozirgi o`zbek adabiy tilida va singarmonizmsiz lahja va shevalarda ы ning oldinga siljishi natijasida konvergensiyaga uchragan, ya`ni bir fonema (и) ga aylangan. ammo o`zbek tilining singarmonizmli lahja va shevalarida hamda boshqa turkiy tillarda o’z holicha saqlangan. qadimgi turkiy tilda ham orqa qator ы bilan old qator и ikki mustaqil fonemadir. yig (yaxshi) yыg ( yig’) tik- (tik-) tыq (tiq-) yal (yol) yыl (yil) o unlisi lablangan, keng va orqa qator; ө ham lablangan, keng, lekin old qator unlidir. qadimgi turkiy tilda …

jarangsizligi bilan farq qiladi. bu undosh hamma pozisiyalarda uchraydi: purum (rum), ana tarqan (unvon), mәn (deb) v undoshi, yuqorida aytilganidek, faqat uyg`ur yodnomalarda bor. v faqat so`z o`rtasi va oxirida o`rxun yodnomalaridagi b o’rnida uchraydi: sav (nutq), sәvinch (sevinch). s til oldi-tish, sirg`aluvchi, jarangsiz undosh fonema bo’lib, qalin (velyar) va ingichka (palatal) variantlariga ega. z undoshi s dan faqat jarangliligi bilan farq qiladi. t undoshi s dan faqat portlovchililigi bilan farq qiladi. d undonsh z dan faqat portlovchililigi bilan farq qilib, so`z o`rtasi va oxirida uchraydi. bodun (xalq), od (zamon). n undoshi d dan sonorligi bilan va nazalligi bilan farqlanadi. demak, bu tovush til oldi portlovchi, sonor, yazal undosh bo`lib, so’z boshida kamroq va boshqa pozisiyalarda ko`proq uchraydi. nәng (narsa), ana (ona), bәn (men). l undoshi n dan yon tovushligi va burnaki emasligi bilan farq qiladi. (yon yoki laterial undosh deb o`pkadan chiqqan havoning tilning bir yoki ikki yonidan o`tishi …

bo`g`iz undosh h va til orqa x undoshi yo`q. singarmonizm. singarmonizm deb so`zdagi tovushlarning bir-biriga hamda o’zakka qo`shimchalarning talaffuz jihatdan uyg’unlashishiga aytiladi. qadimgi turkiy tilda singarmonizmning ikki qonuni mavjudligi aniq: 1) tanglay uyg’unligi yoki palatal attraksiya; 2) lab uyg’unligi yoki labial attraksiya. tanglay uyg’unligi - so`zdagi tovushlarning bir-biriga va qo’shimchalarningo’zakka qatorda va qalin-ingichkalikda moslashuvidir: yashыmqa (yoshimda) elig (elni , davlatni) ilgәrә (oldinga) og’uzg’aru (o`g`uzga) bәrtimiz (bordik) bilig (bilim) lab uyg’unligi - birinchi bo`g`indagi unliga keyingi bo`g`indagi unlining yoki o`zakdagi unliga qo`shimchadagi unlining lablanish jihatdan moslashuvi. ishig (ishni) sumuz(lashkarimiz) inim (ukam) kuchug (kuchni) әlimiz (davlatimiz) kuzum (ko’zim) qadimgi turkiy tilda nutqning tovushdan boshqa fonetik bo’laklari, urg`u va intonatsiya hozirgi turkiy tillarnikidek o`zgacha bo’lganligini ko`rsatuvchi dalillar yo`q. singarmonizm hodisasi hozirgi bir guruh turkiy tillarda to`la aks etgan bo`lsada, hozirgi bir guruh turkiy tillarda kuchsizroq xususiyatga ega. tukiy tillarda singarmonizm qonuni mavjudligini birinchi bo`lib xi asrdayoq m.qoshg’ariy tasdiqlagan. u turkiy so`zlarning o`zak xarakteriga …

i haqida ham turlicha qarashlar mavjud. shuningdek, turkiy tillarda urg’uning tarixan qaysi turlari qo’llanilishi masalalari ham to`la aniqlanmagan. shunga ko’ra, turkolog olimlar tomonidan turkiy so`zlarning qaysi pozitsiyasiga qanday urg`u tushganligi haqida turlicha fikrlar aytilgan. radlov, boduen, de. kurtene korsh singari turkologlar turkiy tillarda urg’u so’zlarning bosh bo`g’iniga tushganligini ta`kidlashsa, sevortyan, shcherbak, baskakov kabi olimlar urg`uni so`zlarning oxirgi bo’g’iniga tushishini ta`kidlaydilar. adabiyotlar: 1. g`.abdurahmonov, a.rustamov. qadimgi turkiy til. t. o`qituvchi. 1982 yil, 3-6 betlar. 2. i.azimov, m.rahmatov. qadimgi turkiy til. toshkent, 2005-yil. 2. n.a.baskakov. vvedenie v izuchenie tyurkskix yazikov. m-1962. str.113-117 3. s.b.malov. pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti. m. 1951. str. 96-97 4. d.m.nasilov. izuchenie pamyatnikov yazika v otechestvennom drevneuygurskogo yazika v otechestvemmom vostokovedenie.tyurkologicheskiy sbornik. m. 1970. str. 5. www.ziyonet.uz

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "qadimgi turkiy tilning fonetik xususiyatlari. unli va undoshlar"

1405746668_56445.doc qadimgi turkiy tilning fonetik xususiyatlari qadimgi turkiy tilning fonetik xususiyatlari. unli va undoshlar reja: 1. qadimgi turkiy tilning fonetik xususiyatlari. unli va undoshlar. 2. singarmonizm. tanglay uyg`unligi. lab uyg`unligi. tayanch tushunchalar. pаlаtаl attrakciya (tanglay uyg`unligi) — so`zdagi tovushlarning bir-biriga va qo`shimchsa1arning o`zakka qatorda va qalin-ingichkalikda moslashuvi. labial attraksiya (lab uyg`unligi) - birinchi bo`g`indagi unliga keyingi bo`g`indagi unlining, o`zakdagi unliga qo`shimchadagi unlining lablanish jihatdan moslashuvi. yozma yodgorliklarni o’rganish har qaysi turkiy tilning tarixiy fonetikasini yoritish uchun ham zarur. turkiy tillar fonetikasiga oid yozma yodgorliklar tilning fonetikasini yoritishda muhim rol o’ynaydi. ...

DOC format, 85.0 KB. To download "qadimgi turkiy tilning fonetik xususiyatlari. unli va undoshlar", click the Telegram button on the left.

Tags: qadimgi turkiy tilning fonetik … DOC Free download Telegram