ot so‘z turkumi otning grammatik kategoriyalari

DOC 59.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405740442_56353.doc ot so‘z turkumi otning grammatik kategoriyalari reja: 1. otning ma’no guruhlari. 2. otning grammatik kategoriyalari 1-§. narsa-buyum, shaxslarning nomi, atamasi bo‘lgan so‘zlar turkumi ot deyiladi. otlar kim? nima? qayer? so‘roqlaridan biriga javob bo‘ladi. otlar egalik, kelishik kabi so‘z o‘zgartirish, turli ma’no va vazifa uchun qo‘llanuvchi vazifadosh shakllarga hamda o‘ziga xos so‘z yasalish tizimiga egaligi bilan ajralib turadi. otlarning muhim belgilaridan biri ularning sifat, son, olmosh, fe’l va ravish distributsiyasida kelishi, ya’ni ular bilan birika olishidir: katta bino, ikkinchi kurs, barcha inson, kitob o‘qimoq, ko‘p odam. ot gapning barcha gap bo‘lagi vazifasida qo‘llanishi mumkin. otning bu kabi sintaktik vazifasi uning qanday grammatik shakldaligi bilan bog‘liq bo‘ladi. masalan, otning bosh shakli, ya’ni bosh kelishik, ko‘plik yoki birlik hamda egalik shakli gapda ega, kesim kabi vazifada keladi: o‘zbekiston-mustaqil davlat. millatim-o‘zbek. o‘zbekistonim-onajonim. mustaqil so‘zlar ot turkumiga munosabati nuqtai nazardan ikki guruhni tashkil etadi: 1) ot tipidagi so‘zlar. bu guruhga otlar kabi kim? nima? …

nomlari, koinot jismlari nomlari, suv havzalari, tashkilot nomlari kabi guruhlar doirasida uchraydi: alisher, ulug‘bek, zarafshon, toshkent, samarqand, mars kabi. bunday atoqli otlar o‘zaro tub va yasamaligi hamda tuzilishiga ko‘ra farqlanishi mumkin. masalan, lola, go‘zal, amir, gavhar orol kabi otlar sodda tub, ilonli, do‘stlik, paxtakor kabi atoqli otlar sodda yasama, ulug‘bek, alisher, nurato, nurobod, qo‘shrabot, uchquduq kabi atoqli otlar qo‘shma otlardir. atoqli otlarning asosiy qismini turdrsh otlar tashkil qiladi. biroq ular boshqa so‘z turkumlari asosida ham yuzaga keladi. masalan: asal, quvonch, anor kabilar turdosh otdan, o‘lmas, sotiboldi, turdi, tursun kabilar esa fe’ldan, aziz, botir, shirin, vali kabilar sifatdan, to‘qsonboy, oltibek kabilar esa sondan, bultur, avvalboy kabilar esa ravishdan hosil bo‘lgan atoqli otlardir. turli turkumga mansub bo‘lgan so‘zlarning atoqli ot sifatida qo‘llanishi natijasida ular o‘zining hususiy nominativ mohiyatidan chekingan holda, umumiy semantik ma’no tashuvchi lug‘aviy birlikka aylanib qoladi. masalan, uchquduq mazkur joydagi uchta quduqni emas, balki umuman shahar tushunchasini anglatuvchi onomastik birlikdir. …

‘dasi, jamini ifodalaydigan otlar jamlovchi otlardir: xalq, armiya, ko‘pchilik, poda, jamoa, o‘rmon kabilar. 6. sanaladigan otlar, sanalmaydigan otlar. sanaladigan otlar, asosan, aniq otlardan tashkil topadi: daraxt, kitob, qalam. sanalmaydigan otlar modda otlari, og‘irlik, suyug‘lik o‘lchamiga xos otlar va atoqli otlardan tashkil topadi: tuproq, qum, havo, shakar, tuz, yog‘, guruch, kabilar. 7. bundan tashqari, tabiatan yakka bo‘ladigan va juft holda uchraydigan otlar ham mavjud bo‘lib, ular ham otning alohida ma’no turini tashkil qiladi. masalan: yurak, quyosh, oy, ko‘z, qosh, oyoq kabilar shular jumlasidandir. shuningdek, otlar kim? so‘rog‘i asosida shaxs hamda nima? so‘rog‘i asosida narsa otlariga ham ajratiladi. otlarning bunday tasniflanishi o‘zbek tilining, shu jumladan, boshqa turkiy tillarning o‘ziga xos xususiyatini belgilaydi. ayni paytda bu tasnif ularning turli grammatik jarayonda ishtirokida ham o‘z aksini topadi. xususan, shaxs otlari to‘liq tuslovchi affikslarni qabul qilgan holda qo‘llana oladi: o‘quvchiman, o‘quvchisan, o‘quvchimiz, o‘quvchisiz. biroq, narsa otlari (majoziy ma’nosini e’tiborga olmaganda) faqat uchinchi shaxs ma’nosdagina ishlatilishi …

ik kategoriyasi; 3) kelishik kategoriyasi. otlar nutqda doimo grammatik son va kelishik kategoriyasida bo‘ladi. masalan, kitob - birlik sonda va bosh kelishikdagi ot. egalik kategoriyasi esa otning grammatik shakllanishida har doim ham ishlatilmaydi. otlarning birlik va ko‘plik shakllari va shu shakllarni ifodolovchi vositalar son kategoriyasini tashkil etadi. birlikdagi otlar bir jinsdagi narsalarning bittasini anglatadi va ular grammatik son ko‘rsatgichga ega bo‘lmaydi. masalan: kitob, olma, qalam kabi. birlik sondagi otlar egalik ( kitobim, kitobimiz), kelishik (kitobdan, kitobning) kategoriyasiga xos qo‘shimchalar bilan qo‘llanganda ham o‘z grammatik mohiyatini yo‘qotmaydi, ya’ni birlik hisoblanaveradi. otlarning ko‘plik shakli maxsus grammatik vosita - lar orqali ifodalanadi va bir turdagi narsaning noaniq miqdorini bildiradi. grammatik ko‘plik hosil qiluvchi –lar otlardagi lug‘aviy shakl yasovchi affiks hisoblanadi. grammatk son ma’nosini ifodalashning bu usuli morfologik usul deb yuritiladi. masalan: kitob - kitoblar, qalam - qalamlar. otlarning birlik va ko‘plik shaklda ishlatilishi, asosan, sanaladigan va aniq turdosh otlarga xosdir. biroq juft turdosh …

arga -lar affiksi qo‘shilganda ko‘plikdan boshqa ma’no ifodalanadi. bu ma’no otlarga xos modal ma’no deb yuritiladi. grammatik son affiksi asosida ifodalanadigan modal ma’nolar quyidagilardan iborat: 1.atoqli otlarga –lar qo‘shilganda sulola, avlod, oila, guruh, jamlik ma’nosi ifodalanadi: temuriylar, boburiylar sulolasi, salimovlar, akramovlar oilasi, halimalar (kelishdi), majnunu farhodlarga arkon bo‘lgan sharq. atoqli otlarning bir turi bo‘lgan geografik nomlarga qo‘shilganda esa, shu joy anglatgan hududning barcha qismi anglashiladi: samarqandlarni aylanmoq, toshkentlarni tomosha qilmoq kabi. 2.mavhum otlarga -lar affiksi qo‘shilganda ma’no kuchaytiriladi: uyqularim qochib ketdi, ko‘ngillarim ozdi, hayollarim to‘zg‘idi kabi. xuddi shunday modal ma’no asli o‘zi bitta yoki juft holda bo‘ladigan otlarga hamda jamlik va yakkalik tushunchalarni ifodalovchi otlarga –lar qo‘shilganda ham ifodalanadi: ko‘zlarim achishdi, qo‘llari toldi, yuraklar orziqdi, sochlar to‘zg‘idi, kipriklar namlandi. 3.donalab sanalmaydigan otlarga -lar qo‘shilganda tur, nav ma’nosi anglashiladi: unlar (1,2-nav ), yog‘lar (paxta yog‘i, sariyog‘, zig‘ir yog‘i), qumlar (qora, sariq ). 4.qarindoshlik, yaqinlik ko‘rsatuvchi otlarga egalik qo‘shimchasidan keyin –lar affiksi …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "ot so‘z turkumi otning grammatik kategoriyalari"

1405740442_56353.doc ot so‘z turkumi otning grammatik kategoriyalari reja: 1. otning ma’no guruhlari. 2. otning grammatik kategoriyalari 1-§. narsa-buyum, shaxslarning nomi, atamasi bo‘lgan so‘zlar turkumi ot deyiladi. otlar kim? nima? qayer? so‘roqlaridan biriga javob bo‘ladi. otlar egalik, kelishik kabi so‘z o‘zgartirish, turli ma’no va vazifa uchun qo‘llanuvchi vazifadosh shakllarga hamda o‘ziga xos so‘z yasalish tizimiga egaligi bilan ajralib turadi. otlarning muhim belgilaridan biri ularning sifat, son, olmosh, fe’l va ravish distributsiyasida kelishi, ya’ni ular bilan birika olishidir: katta bino, ikkinchi kurs, barcha inson, kitob o‘qimoq, ko‘p odam. ot gapning barcha gap bo‘lagi vazifasida qo‘llanishi mumkin. otning bu kabi sintaktik vazifasi uning qanday grammatik shakldaligi bila...

DOC format, 59.0 KB. To download "ot so‘z turkumi otning grammatik kategoriyalari", click the Telegram button on the left.

Tags: ot so‘z turkumi otning grammati… DOC Free download Telegram