morfologiya. ot so’z turkumi

DOC 77,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405682266_56230.doc morfologiya. ot soâz turkumi reja: 1. morfologiya haqida umumiy ma'lumot. 2. ot yasalishi. 3. grammatik son kategoriyasi. 4. egalik kategoriyasi. hozirgi o'zbek tilida boâlganidek, eski oâzbek tilida so'z turkumlarining yirik uch guruhi qayd qilinadi. bular mustaqil soâzlar, yordamchi soâzlar, undov va taqlidiy soâzlar. lekin bu soâz turkumlarining ichki kategoriyalari uzoq davrlar mobaynida o'ziga xos ravishda taraqqiy etib keldi. professor sh.shukurov bu tarixiy taraqqiyotni uch bosqichga ajratadi: birinchi bosqich. bu bosqichni xiv asrning oxirigacha boâlgan davr tashkil etadi. bu davr eski oâzbek adabiy tilining shakllanish arafasi boâlib, bu davr tilida qadimgi turkiy tilga oid koâpgina formalar yangi formalar bilan parallel qo'llanib kelgan hamda yozma yodgorliklarda dialektal hodisalar koâplab aks etgan. shuningdek, bu davr tilida boshka turkiy tillarga oid bo'lgan soâz formalari ham iste'molda boâlgan. ikkinchi bosqich. bu bosqich xiv asrning oxiridan xix asrning 2-yarmigacha bo'lgan davrni oâz ichiga oladi. bu davrda eski oâzbek adabiy tili vujudga keldi va ma'lum darajada …

i affikslar. ismdan ot yasovchi affikslar. eski oâzbek tilida asosan quyidagi affikslar bilan ismdan ot yasalgan: -ligâ, -lik, -1ugâ,-1ug affiksi. tarkibida (oxirga boâgâinida) ba'zan bu tartib buziladi: mas.:kuzegulik (taf.), parulo's (sh.tar.). bu affiksning oxirgi undoshi jarangli (g,gâ) yoki jarangsiz (q,k) tarzida kelishi tarixan ma'no farqlash bilan bogâliq bo'lgan, ya'ni jarangsiz undoshlar bilan kelgan. bu hol â«devonu lugâotit turkâ»da aks etgan. mahmud koshgâariyning oâzi ham bu xodisaga alohida e'tibor berib, xi asr tilida bu affiksning jarangsiz (q,k) undoshlari bilan kelgan variantlari ot yasash uchun, jarangli (g,gâ) undoshlari bilan kelgan variantlari sifat yasash uchun xizmat qilganini uqtirgan. o'zbek tilining x1v-xv asrlarga oid yodgorliklarida bu prinsipga asosan amal qilgan boâlsa ham, ba'zan uning buzilish hollari ham uchraydi. masalan: makkaliqlarga xayr so'ldo'lar (taf.). azarlo'g so'lgan turur (rabg.) makkalo'g, azarlo'g soâzlari ot soâz turkumiga mansub bo'lib, odatda makkalo's, azarlo's formasida boâlishi kerak edi. quyidagi misollarda esa sifat yasovchi -lo'g soâziga ot yasovchi -lo's qoâshilgan: mazalo's …

$kasb, hunar, mansab ma'nosidagi ot yasalgan. masalan: musano' soycho'lo'sga tutdo' mavlana zulaliy... gazlfurushlus ho'lur (nav.mn). ayrim hollarda bu affikslar bir affiks singari tasavvur qilinadi. masalan: qorqa-men ulfatchilik barham yegey deb ortada (muq.)- 4. -li'q\lik\li'gâ\lig affiksi oârin bildiruvchi otlarga qoâshilganda, shu oâringa aloqadorlikni, munosabatni ifodalovchi ot yasaladi. mas.:qalgâani'n makkali'gâlargâa xayr qi'ldi'lar (taf). âchi-chi affiksi. bu affiks otga qoâshilib, kasb-hunar ma'nosini ifodalovchi ot yasaydi. masalan: ul soycho' anlar birle bardo' (taf.). alisher navoiy -chi'\chi affiksi bilan mansab, hunar ma'nosidagi otlar yasalishi haqda gapirib, quyidagi misollarni keltirgan: mansabni bildiruvchi soâzlar: horcho', suvcho', xazinacho', chavgenchi, nayzacho', shukurcho', yurtcho', sho'lancho', axtacho'; hunarni bildiruvchi soâzlar: sushcho', barscho', horuscho'u tamgacho', jibechi, yorgacho', kemechi, soycho'. qoâshchilik boâyicha ishlatiladigan soâzlar: sazcho', suvcho', turnacho', kiyikchh tavushsaicho' -dash\d\ash\tash\tesh affiksi. bu affiks otga qoâshilib, birgalik, yaqinlik kabi ma'nolarni ifodalovchi ot yasaydi. masalan: menin saro'ndashlaro'm andag saso'ngaylar (taf). men soldashlaro'm bsrle keseshvyim (rabg.). kichik sardasho' xasan bolmo'sh yerdi (nav.fsh), koâkaldoshni turkche til bile …$

$mustaqil soâz boâlgan. masalan: -gar\kar-shaxs oti yasaydi. savdagar (bn), sitamkar (atoyi), gunahkar (sh.tar). -goy\ g'oy - shaxs oti yasaydi. gâazalgâoy (bn -gazalchi, gâazal yozuvchi), turkigoy (nav. mn-turkiy tilda yozuvchi). -baz - shaxs oti yasaydi. atashbaz (shn-olovkor ma'nosida). -zar-oârin oti yasaydi gulzar (sakk) arguvanzar (bn-chiroyli qizil gullar oâsadigan joy) -ham birgalik ma'nosini ifodalovchi ot yasaydi. uamdard (lutf.), dambam (atoyi), uamrh (shn). fe'ldan ot yasovchi affiks lar. eski oâzbek tilida fe'ldan ot yasovchi affikslar ham anchagina sonni tashkil etadi. lekin bularning bir qismi kammahsul boâlib, ayrim fe'llardangina ot yasaydi. -q\gâ\k\g ( undoshdan keyin:-aq\agâ\ak\ag.) affiksi. bu affiks bilan yasalgan otlar quyidagi ma'nolarni ifodalaydi: 1. konkret predmetni bildiradi: masalan: tvshjdv natur yerdi (taf). bu yarag birle yetishti lashkar (shn). agzo' musurlus bitigni oqub. (nav, mnsh). 2. fe'l o'zagidan anglashilgan ish-harakatning jarayonini koârsatadi: masalan: yana tert puz %ul birle sato'g qi'lurlar yerdi (rabg.). ioh yedi mal-u qi'z alurga sorug (shn). 3.holatni bildiradi. masalan.: hech kishi …$

$avul (suv tashuvchi), sazavul (ad'yutant), patavul (kapga sok^isi), yasavul (boshlik,sardor), bakavul (dasturxonchi), sho'gavul (elchini kuzatib boruvchi), dhavul (xizmatkor ,kuzatuvchi) misollar: yasavul ki, bir mazlum kishi keyniche bargay va ul mazlumno' zalo'mdo'n sutgargay (nav.mk,). kul bayazid bakavul yalguz palangach at bile alarno's musabalaso'do'n vzini suvga saldo' (bn). -l affiksi ham shaklan, ham mazmunan -vul affiksi bilan bogâliq. alisher navoiy -l affiksi bilan yasalgan otlar haqida gapirib, quyidagi misollarni keltirgan: yasal (qoâshin safi), sabal (kamal, oârab olish), tutsal (xazinachi, qimmatbaho narsalarni saqlovchi), tussal (soqchi, kirgâovul), soyurgal (adssa, in'om, mukofot) misollar: sultan in'am-u soyurgalo'n kozge ilmedi (nav.mq. ikki ay kim, qabal yerdi anda\\az kishi saldo' oshal sorganda (shn). yasalda biri yuqari' turgay (bn). -qaq\kak affiksi bilan predmet yoki belgi nomini ifodalovchi ot yasaladi. masalan: batqaq - botqoqlik joy, basqaq - soliq undiruvchi (sangl.), eshkak - qayiq eshkagi (abushqa). beglaris kvni aymo'sh... sachsas turur teb (rabg.). kerdkmes mese sachsh yuzi. -gâi'n\qi'n\g'un\qun affiksi bilan belgi …$

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "morfologiya. ot so’z turkumi"

1405682266_56230.doc morfologiya. ot soâz turkumi reja: 1. morfologiya haqida umumiy ma'lumot. 2. ot yasalishi. 3. grammatik son kategoriyasi. 4. egalik kategoriyasi. hozirgi o'zbek tilida boâlganidek, eski oâzbek tilida so'z turkumlarining yirik uch guruhi qayd qilinadi. bular mustaqil soâzlar, yordamchi soâzlar, undov va taqlidiy soâzlar. lekin bu soâz turkumlarining ichki kategoriyalari uzoq davrlar mobaynida o'ziga xos ravishda taraqqiy etib keldi. professor sh.shukurov bu tarixiy taraqqiyotni uch bosqichga ajratadi: birinchi bosqich. bu bosqichni xiv asrning oxirigacha boâlgan davr tashkil etadi. bu davr eski oâzbek adabiy tilining shakllanish arafasi boâlib, bu davr tilida qadimgi turkiy tilga oid koâpgina formalar yangi formalar bilan parallel qo'llanib kelgan ...

Формат DOC, 77,5 КБ. Чтобы скачать "morfologiya. ot so’z turkumi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: morfologiya. ot so’z turkumi DOC Бесплатная загрузка Telegram