leksikologiya, leksikografiya haqida tushuncha

DOC 85.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405665815_56142.doc leksikologiya, leksikografiya haqida tushuncha reja: 1. leksikologiya o‘rganish predmeti, vazifalari. 2. leksik sath. leksik ma’no va uning lison, nutqqa munosabati. 3. leksema lisoniy tizimdagi o‘rni. 4. so‘z va uning nutqiy birlik yekanligi. 5. leksemaning tayyorligi. leksikologiya (ot. grek. lexikos co’zga oid va logos - ta‘limot) tilning lug’at tarkibini, leksikasini o’rganuvchi tilshunoslik bo’limidir. leksikologiyaning o’rganish manbai til bo’lsa, uning o’rganish predmeti til lug’at tarkibining quyidagi aspektlaridir: a) tilning asosiy birligi sifatidagi so’z muammosi, leksik birliklar tiplari: b) til lug’at tarkibi strukturasi: v) lug’aviy birliklarning qo’llanilishi: g) lug’at tarkibining boyishi va taraqqiyoti: d)leksik birliklarning tildan tashqaridagi borliq bilan o’zaro munosabati: co’z umumlingvistik muammo bo’lib, shu boisdan umumiy so’z nazariyasi doirasida ham o’rganiladi. leksik birliklar doirasiga nafaqat alohida so’zlar (tugal shakllangan birliklar), balki so’zga teng barqaror birliklar, murakkab, tarkibli so’zlar ham kiritiladi. lekin so’zlar asosiy lug’aviy birliklar sanaladi. shakl va mazmun birligidan iborat so’zlar lisoniy birlik sifatida uch yo’nalishida o’rganiladi: a)struktur jihatdan …

ologik, leksik-semantik variantlari tadqiq qilinadi. lug’aviy birliklarning semantik tahlilida, ular (lug’aviy birliklar) leksik semantika - semasiologiya tadqiq manbaiga aylanadi. bunda so’zning tushuncha (signifikat) va borliqdagi atalmish (denotot)ga munosabati o’rganiladi. semasiologiya so’zlarning semantik tiplarini bir ma‘nolilik va ko’p ma‘nolilik, umumiy va xususiy, mavhum va muayyan, keng va tor (giperonim va giponim), bosh va hosila, to’g’ri va ko’chma ma‘nolari tadqiq qilinadi. bunda asosiy e‘tibor ko’p ma‘noli so’zlarning semantik strukturasiga, so’z ma‘nolari tiplari va ularni ajratish mezonlariga, so’z ma‘nolarining o’zgarishi va taraqqiyoti, so’zning ma‘nosini yo’qotishi va grammatik formantga aylanishi-desemantizatsiya hodisasiga qaratiladi. funktsional yondashuvda so’z lisonning nutqda reallashuvi jarayonidagi roli, shuningdek, boshqa lisoniy sathlar birliklari voqelanishiga, ular umumiy ma‘nolarining parchalanishiga qo’shgan «hissasi» tekshiriladi. masalan, odamcha so’zshaklida odam leksemasi -cha qo’shimchasining «kichraytirish-kamsitish» ma‘nosini qizcha so’zidagi «kichraytirish-erkalash» ma‘nosidan farqlagan, morfologik sath birligi bo’lgan -ga morfemasining «kichraytirish» ugmsini parchalab, uning bir parchasini ikkinchi parchasidan ajratgan. leksikologiya leksikani til tizimidagi ichki tizim (sistema) sifatida qaraydi. shuningdek, o’zaro ma‘noviy …

gicha umumlashtirgan. (89-betdagi chizma) so’zlarning guruhlari (tizimi) hajm ko’lam jihatidan farqlanishi mumkin. eng kichik lug’aviy guruhlar so’zlarning shakliga (omonim), mazmuniy zidligicha (antonimlar), teng ma‘nolilikka (sinonimlar) asoslanadi. leksikologiya nisbatan yirikroq tizim bo’lgan leksik-semantik maydonlarni ham o’rganadi. masalan, «shaxs» leksik-semantik maydoni shaxsni atovchi barcha lug’aviy birliklarni qamrab oladi. tilning lug’aviy tarkibi bir xil emas. so’zlar turli asoslarga ko’ra ko’plab kategoriyalarga ajratiladi. masalan, qo’llanish darajasiga ko’ra umumiy iste‘mol va chegaralangan (yoki xususiy) leksika, qo’llanish davriga ko’ra eskirgan so’zlar, zamonaviy so’zlar va neologizmlar, qo’llanish doirasiga ko’ra dialektizmlar, professionalizmlar, jargonlar kabi turlarga bo’linadi. leksikologiya til lug’at tarkibining boyishini o’rganganda uning 3 tipini ajratadi. bulardan 2 tasi (yangi so’z yasash, so’zni yangi ma‘noda qo’llash) ichki boyish imkoniyati bo’lsa, bittasi tashqi (so’z o’zlashtirish)imkoniyatdir. lug’aviy birliklarning borliqqa munosabatini o’rganish leksikologiyaning muhim aspektlaridan biri sanaladi. bunda ularning kishilar hayotiga, amal qilayotgan davrga munosabati ochiladi. masalan, sobiq sho’ro tuzumi davrida savdogar so’zida salbiy ottenka bo’lgan bo’lsa, bugungi kunda ijobiy bo’yoqli …

ti ma‘nosi («kishining o’rnidan turishi» ) farqlanadi (saat kachda kalkiyursunuz? - qachon uyqudan turasiz?) yoki qarindosh bo’lmagan o’zbek va rus tillaridagi yabloko (meva) va olma (meva va daraxt) leksemalarining lisoniy qiymatlari har xildir. amaliy leksikologiya leksikografiya (lug’atchilik), tarjima, lingvo-pedagogika va nutq madaniyatini o’z ichiga oladi. ularning har biri leksikologik nazariyani boyitadi. masalan, tarjima qiyosiy leksikologiya uchun qimmatli materiallar beradi. nazariy leksikologiya leksikada lisoniy va nutqiy jihatlarni farqlab, ularning tizimiy munosabatlarini tadqiq qiladi. leksikologiya o’z o’rganish predmeti tadqiqida umumlingvistik tadqiq usullari - distributiv (so’zning chegarasini belgilash, morfologik strukturasini aniqlash), substitutsiya (so’zlar ma‘noviy xususiyatlarini tahlil etish), komponent tahlil (leksema va so’zlar ma‘noviy tarkibini aniqlash), transformatsion va statistik metodlaridan foydalanadi. lyeksyema va so’z. sistem yondashuvda leksik sath birligi tilshunoslikda emik sath-lisoniy sath birliklaridan biri bo’lmish leksema atamasi bilan nomlanadi. leksema tilshunoslikning eng muhim va markaziy tushunchalaridan biri bo’lsa ham, uning mazmun va chegarasi hozirgacha aniq belgilangan, deb bo’lmaydi. bunda nazariy tilshunoslikda hukm surib …

ing bir ko’rinishi sifatida qaraydilar. o’zbek tilshunosligida leksikani tizim sifatida tadqiq etish natijalarini umumlashtiruvchi o’quv qo’llanmasida (h.ne‘matov, r.rasulov. o’zbek tilining sistem leksikologiyasi asoslari) ham leksema «jamiyat a‘zolari uchun tayyor, umumiy, majburiy bo’lgan, shakl va mazmunning barqaror birikuvidan tashkil topgan voqelikdagi narsa, belgi, xususiyat va munosabatlarni shakllantiruvchi, nutq va lug’atda grammatik morfemalarni o’ziga biriktira oladigan morfema turi» tarzida morfemaning bir ko’rinishi sifatida ta‘riflanadi. leksemani morfema orqali ta‘riflash, o’z-o’zidan, lisoniy qurilishda uning alohida, mustaqil o’rni yo’qligiga ishora qiladi. holbuki, leksema ko’p hollarda, jumladan, v.v.vinogradov tomonidan ta‘kidlanganidek, leksika va grammatikaning asosiy birligi sifatida qaraladi. agar leksemaga shunday yondashilsa, tilning asosiy yarusi-leksik sath ham o’z mustaqilligidan mahrum bo’lib, morfologik sathning tarkibiy qismi mavqeida bo’la oladi, xolos. biroq leksik sathning morfologik sathdan farq qilishini nazariy jihatdan asoslash birmuncha murakkab bo’lsa-da, amaliyotda bu sathlarning nisbiy mustaqilligi va ular orasidagi farqlarni his etish qiyin emas. har bir tilning izohli va tarjima alohidaligini asoslovchi dalil bo’la oladi. shuningek, …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "leksikologiya, leksikografiya haqida tushuncha"

1405665815_56142.doc leksikologiya, leksikografiya haqida tushuncha reja: 1. leksikologiya o‘rganish predmeti, vazifalari. 2. leksik sath. leksik ma’no va uning lison, nutqqa munosabati. 3. leksema lisoniy tizimdagi o‘rni. 4. so‘z va uning nutqiy birlik yekanligi. 5. leksemaning tayyorligi. leksikologiya (ot. grek. lexikos co’zga oid va logos - ta‘limot) tilning lug’at tarkibini, leksikasini o’rganuvchi tilshunoslik bo’limidir. leksikologiyaning o’rganish manbai til bo’lsa, uning o’rganish predmeti til lug’at tarkibining quyidagi aspektlaridir: a) tilning asosiy birligi sifatidagi so’z muammosi, leksik birliklar tiplari: b) til lug’at tarkibi strukturasi: v) lug’aviy birliklarning qo’llanilishi: g) lug’at tarkibining boyishi va taraqqiyoti: d)leksik birliklarning tildan tashqaridagi borliq...

DOC format, 85.0 KB. To download "leksikologiya, leksikografiya haqida tushuncha", click the Telegram button on the left.

Tags: leksikologiya, leksikografiya h… DOC Free download Telegram