astronomiya_astrofizika_tiykarlari10

PDF 264 pages 2.8 MB Free download

264 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.8 MB

File type PDF

Pages 264

Updated May 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 264

өzbekstan respublikasi joqari həm orta arnao'li bilim ministrligi berdaq atindag'i qaraqalpaq məmleketlik universiteti fizika fakulteti ulio'ma fizika kafedrasi b.abdikamalov astronomiya həm astrofizika tiykarlari (lektsiyalar tekstleri həm metodikaliq kөrsetpeler) adresi www.abdikamalov.narod.ru saytinda nөkis - 2010 http://www.abdikamalov.narod.ru 2 mazmuni kirisio'. 3 əlem sanlar menen. 5 astronomiya həm astrofizikaniң qisqasha tariyxi. 10 astronomiyaniң bөlimleri. 12 əlemniң qurilisi haqqinda qiskasha ocherk. 13 əlemniң masshtablari. 13 pүtkil dүnyaliq tartilis nizami – astronomiyaniң bas nizami sipatin- da. 17 planetalardiң qozg'alis nizamlari. 20 kepler nizamlari. 23 orbitalar elementleri. 24 sheңber tərizli orbita boyinsha qozg'alis. 27 ellips tərizli orbita boyinsha qozg'alis. 27 parabola tərizli orbita boyinsha qozg'alis. 30 giperbolaliq orbita boyinsha qozg'alis. 31 kepler nizamlari həm aspan deneleriniң massalarin aniqlao'. 32 jer. 34 jerdiң aylanio'i. 36 jerdiң dəlirek formasi. 37 jerdiң massasi. 38 sferaliq koordinatalar sistemasi həm aspan sferasi. 40 geografiyaliq koordinatalar. 45 gorizontalliq koordinatalar sistemasi. 47 ekvatorliq koordinatalar sistemasi həm aspan sferasiniң sutkaliq ay- lanisi. 48 quyash …

2 / 264

ajlanio'in, olardiң iyelep turgan orinla- rin, keңisliktegi kozg'alislarin izertley otirip astronomiya əlemniң tutasi menen algandag'i qurilisi menen rao'ajlanio'i haqqindag'i kөz-qaraslardi payda etedi. «as- tronomiya» sөzi eki grek sөzinen kelip shiqqan: «astron» - juldiz həm «nomos» - nizam. aspan denelerin izertlegende astronomiya өz aldina izbe-iz sheshilio'di talap etetug'in үsh tiykarg'i məseleni qoyadi: 1. aspan deneleriniң kenisliktegi kөrinetug'in, al onnan keyin haqiyqiy ao'hallari menen qozg'alislarin үyrenio', olardiң өlshemleri menen formalarin aniqlao'. 2. aspan deneleriniң fizikaliq qurilisin, yag'niy ximiyaliq qurami menen aspan denesiniң beti həm ishindegi fizikaliq sharayatlardi үyrenio' (tig'izliq, temperatura- lar h.t.b.). 3. ayirim aspan denelerin menen olardiң sistemalariniң payda bolio'i menen rao'ajlanio' məselelerin sheshio'. birinshi məsele əyyemgi zamanlarda baslang'an baqlao'lardi dao'am etio' həm 300 jildan beri belgili mexanikaniң nizamlari tiykarinda sheshiledi. sonliqtan astronomiyaniң bul oblastinda əsirese jerge jaqin ob'ektler ushin eң bay mag'lio'matlar jiynag'ina iyemiz aspan deneleriniң fizikaliq qurilislari haqqinda biz kemirek bilemiz. ekinshi məselege tiyisli sorao'larg'a juo'ap berio' shama menen …

3 / 264

di, al aydiң, veneraniң həm marstiң betleri tikkeley izertlendi; - asteroidlar menen kometalardiң yadrolari sirli ob'ektler bolio'dan qaldi, olar- di tikkeley izertleo'ler endi baslanadi; - basqa juldizlardag'i platenataliq sistemalar ashildi. biraq həzirshe: - kosmogoniyalniң kөplegen dara mashqalalari sheshilgen joq: ay qalay qəliplesti, planetalar-gigantlar ətirapindag'i saqiynalar qalay payda bolg'an, nelikten venera jүdə əstelik penen aylanadi həm qarama-qarsi tərepke qaray? - bas mashqalaniң sheshimi joq: quyash sistemasi qalay payda boldi? juldizlar astronomiyasinda: 4 - juldizlardiң ishki dүzilisiniң teoriyasi dөretildi; juldizlardiң sirtqi qatlamalariniң vibratsiyasi (gelioseysmologiya) həm termoyadroliq reaktsiyalardiң aki- betinde tuo'ilatug'in neytrinolardi registratsiyalao' joli menen juldizlardiң ishki qurilisin izertleo' metodlari tabildi; - juldizlardiң payda bolio'i menen evolyutsiyasiniң ulio'ma tүrdegi kartinasi dөretildi; - juldizlar evolyutsiyasiniң qaldiqlari tabildi həm үyrenildi - aq karlikler həm teoriyaliq jollar menen boljang'an neytronliq juldizlar. biraq həzirshe: - quyashtiң barliq baqlanatug'in qəsiyetlerin (misali yadrodan shig'atug'in neytrinolardiң ag'imin) tүsindiretug'in quyashtiң aniq teoriyasi ele dөretilgen joq; - juldizlar aktivliliginiң payda bolio'in dəl …

4 / 264

p turg'an galaktikaniң yadrosiniң qurilisi үyrenildi; - əlemdegi eң uzaq bolg'an ob'ektlerge shekemgi qashiqliqlardi өlsheo' usillari ta- bildi; - galaktikalardiң tiykarg'i tipleri menen olardiң jiyinlariniң qurilisi үyrenildi; - galaktikalar jiyinlariniң tərtipsiz tүrde tarqalmag'anlig'i, al olardiң əlemniң iri masshtabli yacheykaliq qurilisin payda etetug'inlig'i tabildi. biraq həzirshe: - jasirin massa mashqalasi sheshilgen joq, galaktikalar menen olardiң jiyinlariniң gravitatsiyaliq maydani olarda baqlanatug'in zatlardiң gravitatsiyaliq maydaninan ədeo'ir ziyat. əlemniң zatlariniң basim kөpshiligi astronomlardiң nəzerinen usi o'aqitlarg'a shekem jasirinip turg'an bolio'i itimal; - galaktikalardiң payda bolio'iniң birden bir teoriyasi joq; - kosmologiyaniң tiykarg'i mashqalalari sheshilgen joq: əlemniң payda bolio'iniң tamamlang'an fizikaliq teoriyasi joq həm oniң bolajaqtag'i təg'diri ele aniq emes. xx əsir astronomiyasiniң juo'maqlari usilardan ibarat. xxi əsirde sheshilio'i kerek məseleler: - jaqin juldizlar jer tipindegi planetalarg'a iye me həm sol planetalarda bio- sferalar bar ma (olarda tirishilik bar ma)? - juldizlardiң qəliplesio'ine qanday protsessler mүmkinshilik beredi? - uglerod, kislorod siyaqli biologiyaliq əxmiyetli elementler galaktikada …

5 / 264

orinnan qarao'g'a həm үyrenio'ge mүmkin bolg'an juldiz aspani. aspan bərshe ushin bir həm hər bir adamniң iqlasi bol- sa oni үyrenio'i mүmkin. hətte həzirgi kүnleri de (xxi əsirdiң basinda) astronom- ishqipazlar baqlao' astronomiyasiniң bazi bir tarao'larina өzleriniң үleslerin qospaqta. bul tek ilimge үles bolip qalmastan, sol astronom-ishqipazlardiң өzleri ushin da og'ada үlken həm basqa hesh nərse menen salistirio'g'a bolmaytug'in quo'anish bolip tabiladi. əlem sanlar menen fundamentalliq turaqlilar gravitatsiya turaqlisi 6.67 . 10-8 sm3/(g*s2 ) vakuumdegi jaqtiliqtiң tezligi 3.00 . 1010 sm/s plank turaqlisi 6.63 . 10-27 erg s atom yadrolari protonniң өlshemi 0.8 . 10-13 sm protonniң massasi 1.67 . 10-24 g protonniң zaryadi 4.8 . 10-10 sgse birl. yadroliq zattiң ortasha tig'izlig'i 2 . 1014 g/sm3 1 ev energiya birligi 1.6*10-12 erg yadroniң hər bir nuklon ushin salistirmali baylanis energiyasiniң xarakterli shamasi 7 ÷ 8 mev protonniң massasi / elektronniң massasi 1836 massaniң atomliq birligi (12c yadro- si massasi)/12 …

Want to read more?

Download all 264 pages for free via Telegram.

Download full file

About "astronomiya_astrofizika_tiykarlari10"

өzbekstan respublikasi joqari həm orta arnao'li bilim ministrligi berdaq atindag'i qaraqalpaq məmleketlik universiteti fizika fakulteti ulio'ma fizika kafedrasi b.abdikamalov astronomiya həm astrofizika tiykarlari (lektsiyalar tekstleri həm metodikaliq kөrsetpeler) adresi www.abdikamalov.narod.ru saytinda nөkis - 2010 http://www.abdikamalov.narod.ru 2 mazmuni kirisio'. 3 əlem sanlar menen. 5 astronomiya həm astrofizikaniң qisqasha tariyxi. 10 astronomiyaniң bөlimleri. 12 əlemniң qurilisi haqqinda qiskasha ocherk. 13 əlemniң masshtablari. 13 pүtkil dүnyaliq tartilis nizami – astronomiyaniң bas nizami sipatin- da. 17 planetalardiң qozg'alis nizamlari. 20 kepler nizamlari. 23 orbitalar elementleri. 24 sheңber tərizli orbita boyinsha qozg'alis. 27 ellips tərizli orbita boyinsha qozg'alis. 27 p...

This file contains 264 pages in PDF format (2.8 MB). To download "astronomiya_astrofizika_tiykarlari10", click the Telegram button on the left.

Tags: astronomiya_astrofizika_tiykarl… PDF 264 pages Free download Telegram

astronomiya_astrofizika_tiykarlari10

Page preview (5 pages)

Want to read more?

About "astronomiya_astrofizika_tiykarlari10"

Similar files