zzzzz

DOCX 8 pages 165.4 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 165.4 KB

File type DOCX

Pages 8

Updated May 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

[bookmark: _goback]xorazmiy, abu jaʼfar (abu abdulloh) muhammad ibn muso al-xorazmiy (783, xiva — 850, bagʻdod) — xorazmlik matematik, astronom, geograf, fan tarixidagi ilk qomusiy olimlardan. zahiriddin va firdavs qoʻlida tahsil olgan bilan birga ishlagan. dastlabki maʼlumotni xiva shahrida olgan va yetuk olim boʻlib shakllangan. bunda arab istilosidan soʻng muayyan darajada saqlanib qolgan qadimgi xorazm fani anʼanalari asosiy rol oʻynagan. xalifa horun ar rashidning oʻgʻli va uning xurosondagi voliysi al maʼmun huzuriga — marvga taklif etilgan. 819-yilda bagʻdodni egallagan al maʼmun markaziy osiyolik olimlardan xorazmiy, ahmad al fargʻoniy, habash al hosib marvaziy, abul abbos javhariy va boshqalarni oʻzi bilan olib ketib, oʻziga xos ilmiy jamoa tashkil etgan. bu jamoa fan tarixidagi dastlabki rosmana akademiya deb qaraladigan ilmiy muassasa — "bayt ul hikmat" („donishmandlik uyi“)ning asosini tashkil etgan. bu akademiyada xorazmiy yetakchi olim va ilmiy rahbar boʻlgan. u shu davrdan boshlab bagʻdodda al maʼmun (813-833), soʻng al moʻʼtasim (833-842), al vosiq (842-847) …

2 / 8

aganda konstantinopol (vizantiya) va gandishapurda (eronning hozirgi huziston viloyatida) jon saqlagan yunon olimlari, ayrim suryoniy, yahudiy va nasroniy ruhoniylari omon qolgan yunoncha kitoblarni saqlash, tarjima qilish, sharxlar bitish bilangina shugʻullangan, diniy ehtiyojlar tufayli ayrim astronomik kuzatuvlargina olib borilgan. 9-asrda arab xalifaligi kuchayib, uning poytaxti bagʻdod ulkan iqtisodiy-ijtimoiy markazga aylandi va bu yerga ilm ahli oqib kela boshladi. al hajjoj ibn matar al kufiy, abu zakariyya yahyo ibn al bitrik, huaayn ibn ishoq, qusta ibn luqo al baalbakiy va boshqa yunon olimlarining asarlarini, muhammad al fazariy, yaʼqub ibn tariq va boshqa olimlar hind tilidagi kitoblarni arab tiliga tarjima qila boshladilar, arab tilida dastlabki sharxlar bitildi. lekin fan yangi marralarni egallashi uchun uni yangi rivojlanish bosqichiga koʻtarish lozim edi. fan tarixchisi adam mets iborasi bilan „musulmon renessansi“ deb atalgan fan tarixidagi bu hodisa birinchi navbatda xorazmiy nomi va ilmiy jasorati bilan bogʻliq. xorazmiy bagʻdodda yunon fanining yutuqlarini oʻrganadi, hind va eron manbalari, …

3 / 8

obi, birinchi navbatda, algebraik hisobga bagʻishlangan. bu shundan ham koʻrinadiki, kitob nomi ikki muhim algebraik amal — aljabr va almuqobala bilan atalgan. xorazmiy algebraik amallarni, avval tenglamalarni yechishda qanday qoʻllanishini bayon etib, soʻng algebraik shakl almashtirishlariga oʻtgan. aks holda kitobning maqsadini tushunish qiyin boʻlar edi. xorazmiy asari 12-asrning boshlarida kremonalik gerardo, chesterlik robert tomonidan lotinchaga tarjima qilingan, nomi qisqarib „aljebra“ (fransuz, ingliz tillarida), „algebra“ (nemis, rus tillarida) deb atala boshlagan va fan nomiga aylanib ketgan. „aljabr val muqobala“ kitobi uning muqaddimasida kitob nima maqsadda yozilgani bayon qilinadi: "men arifmetikaning oddiy va murakkab masalalarini oʻz ichiga oluvchi „aljabr val muqobala hisobi haqida qisqacha kitob“ni taʼlik qildim, chunki meros taqsimlashda, vasiyatnoma tuzishda, mol taqsimlashda, adliya ishlarida, savdoda va har qanday bitimlarda, shuningdek, yer oʻlchashda, kanallar oʻtkazishda, geometriyada va boshqa shunga oʻxshash turli ishlarda kishilar uchun bu zarurdir". kitob uch qism (kitob)dan iborat. uning 15 bobli birinchi qismi „kitob almuxtasar filjabr valmuqobala“ deb …

4 / 8

hunchasi kiritiladi, „ishoralar qoidasi“ keltiriladi. kitobning navbatdagi ikki bobi algebradan masalalar toʻplami boʻlib, aljabr va muqobala amallari bilan yechiladigan murakkabroq misollarga, „oʻlchashlar haqida bob“i geometriyaga bagʻishlangan. unda shakllarning yuz va hajmlarini oʻlchash qoidalari, pifagor teoremasi va boshqa faktlar bayon qilingan. bu bob hajm jihatdan kichik boʻlsa ham, oʻsha davr amaliyoti uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan. lekin muallif muqaddimada qayd etganidek, bu bobdan koʻzlangan asosiy maqsad geometriyani bayon qilish emas, balki algebra geometriyada ham qoʻllanishini namoyish qilish boʻlgan. macalan: uch tomoni berilgan uchburchakning balandligi algebra vositasida topilishi koʻrsatilgan. kitobning qolgan ikki qismi „vasiyatlar kitobi“ va „takdir aylanishlari hisobi haqida“ deb nomlanib, musulmon fikri boʻyicha, meros taqsimlashga oid masalalar algebra usullari bilan qanday hal etilishi koʻrsatilgan. shunday qilib, „aljabr valmuqobala hisobi haqida qisqacha kitob“ algebra asoslari hamda algebrani amalda tatbiq etishga bagʻishlangan mukammal darslik boʻlgan "aljabr val muqobala". [image: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/dixit_algorizmi.png/220px-dixit_algorizmi.png]„dixit algorizmi“ bilan boshlangan lotincha tarjimadan bir sahifa „arifmetika“ asari sivilizatsiya …

5 / 8

sodda va loʻnda uslubda bayon qilib bergan. shu tufayli xorazmiyning kitobi ham, oʻnli sanoq sistemasi ham tez orada sharqiy turkistondan ispaniyagacha boʻlgan hududdagi musulmon dunyosiga, 12-asrdan boshlab yevropaga tarqalgan. shuning uchun xorazmiyni butun insoniyatni arifmetika x* oʻrgatgan ustoz hisoblash mumkin. oʻrta asrlarda matematika, astronomiya va boshqa fanlar sohasida yozilgan yuzlab olimlarning kitoblari orasida aynan xorazmiy asarlari sharqda ham, gʻarbda ham eng koʻp tarqalgani va umuminsoniy taraqqiyotga eng koʻp hissa qoʻshgani bilan ajralib turadi. bunga xorazmiy keng qoʻllagan original bayon uslubi sabab boʻlgan. bu uslub tagida algoritm gʻoyasi yotadi. xorazmiyning bu gʻoyasi zamonlar oʻtishi bilan koʻproq ahamiyat kasb etib bormoqda va bugunga kelib jamiyat taraqqiyotining eng muhim omillaridan biriga aylandi — raqamli axborotni qayta ishlash shunga asoslanadi. algoritm namunalari (masalan evklid algoritmi) yunon matematikasida uchraydi. xorazmiy algoritmik mushohadaning qiyin va murakkab mavzularni bayon qilishdagi ahamiyatni toʻgʻri baholab, uni oʻz asarlarida muntazam ravishda qoʻllagan, mushohada va bayon uslubiga aylantirgan. oʻrta asrlarga kelib, …

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "zzzzz"

[bookmark: _goback]xorazmiy, abu jaʼfar (abu abdulloh) muhammad ibn muso al-xorazmiy (783, xiva — 850, bagʻdod) — xorazmlik matematik, astronom, geograf, fan tarixidagi ilk qomusiy olimlardan. zahiriddin va firdavs qoʻlida tahsil olgan bilan birga ishlagan. dastlabki maʼlumotni xiva shahrida olgan va yetuk olim boʻlib shakllangan. bunda arab istilosidan soʻng muayyan darajada saqlanib qolgan qadimgi xorazm fani anʼanalari asosiy rol oʻynagan. xalifa horun ar rashidning oʻgʻli va uning xurosondagi voliysi al maʼmun huzuriga — marvga taklif etilgan. 819-yilda bagʻdodni egallagan al maʼmun markaziy osiyolik olimlardan xorazmiy, ahmad al fargʻoniy, habash al hosib marvaziy, abul abbos javhariy va boshqalarni oʻzi bilan olib ketib, oʻziga xos ilmiy jamoa tashkil etgan. bu jamoa fan tarixidagi d...

This file contains 8 pages in DOCX format (165.4 KB). To download "zzzzz", click the Telegram button on the left.

Tags: zzzzz DOCX 8 pages Free download Telegram